Tại Hội nghị lần thứ tư, Trung ương đã thông qua Đề án “Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng và phát triển nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn phục vụ đất nước phát triển nhanh, bền vững"
Tiền Phong đã có cuộc trao đổi với GS.TSKH Nguyễn Đình Đức (Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội) về vấn đề này, với trọng tâm không chỉ thu hút, mà quan trọng hơn là làm sao để người tài phát huy năng lực, làm được những việc lớn cho đất nước.
Mời về, phải tin và giao việc lớn
Theo ông, điều quan trọng nhất để thu hút và giữ chân nhân tài, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học công nghệ, là gì?
Theo tôi, điều quan trọng nhất để thu hút và giữ chân nhân tài là "thực sự trọng dụng họ, tạo môi trường để họ phát huy năng lực và cống hiến". Chúng ta phải trả lời được câu hỏi: Người tài được thu hút đến có thể làm được gì, có được tin tưởng, được trao cơ hội và được đánh giá công bằng hay không?
Đối với những lĩnh vực khoa học và công nghệ, thu nhập và chế độ đãi ngộ rất quan trọng, bởi nhà khoa học giỏi cần có cuộc sống ổn định để yên tâm, toàn tâm toàn ý cho nghiên cứu. Nhưng để họ gắn bó lâu dài, còn cần những điều kiện căn bản khác: phòng thí nghiệm đủ mạnh, nguồn lực nghiên cứu ổn định, cộng sự giỏi, quyền tự chủ chuyên môn và cơ hội theo đuổi những vấn đề có ý nghĩa. Một nhà khoa học xuất sắc khó phát huy hết năng lực nếu làm việc đơn độc, thiếu thiết bị hoặc dành quá nhiều thời gian cho thủ tục hành chính.
Tôi đặc biệt nhấn mạnh "niềm tin và cơ chế đánh giá". Phải đánh giá nhà khoa học bằng chất lượng, đóng góp và tác động của công việc; đồng thời cũng phải hiểu rằng nghiên cứu tiên phong luôn có rủi ro. Nếu đòi hỏi mọi nghiên cứu đều phải thành công ngay, có sản phẩm ngay, thì rất khó tạo ra những đột phá. Cần có cơ chế chấp nhận rủi ro nghiên cứu hợp lý, gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình minh bạch.
Bên cạnh đó, muốn giữ chân nhân tài, chúng ta phải xây dựng được các nhóm nghiên cứu mạnh, các trung tâm xuất sắc và sự kết nối thực chất giữa đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Người tài cần một môi trường có những đồng nghiệp cùng chí hướng, có thế hệ trẻ để đào tạo và có con đường đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Chính môi trường ấy sẽ tiếp tục thu hút thêm người tài.
Với Việt Nam, tôi cho rằng phải chuyển mạnh từ tư duy “mời người tài về” sang tư duy "trao cho người tài điều kiện để làm việc lớn”. Hãy mạnh dạn tin cậy và giao cho họ những nhiệm vụ xứng tầm, bảo đảm nguồn lực tương xứng và thực hiện nhất quán những cam kết đã đưa ra. Khi được tôn trọng, được phát huy năng lực và thấy đóng góp của mình có ý nghĩa đối với đất nước, họ sẽ phát huy hết năng lực cống hiến và có động lực gắn bó lâu dài.
Khi được tôn trọng, được phát huy năng lực và thấy đóng góp của mình có ý nghĩa đối với đất nước, người tài sẽ phát huy hết năng lực HẾT MÌNH để cống hiến và có động lực gắn bó lâu dài.
Cơ chế đột phá, không để thủ tục "trói" năng lực
Thưa ông, khi trở thành “chiến lược quốc gia”, vấn đề thu hút, trọng dụng nhân tài kỳ vọng sẽ được nâng tầm và triển khai thực hiện ra sao?
Từ xưa đến nay, Việt Nam chúng ta đều coi trọng "hiền tài luôn là nguyên khí quốc gia": nguyên khí mạnh thì quốc gia hùng cường, thịnh vượng. Tôi kỳ vọng rằng, khi thu hút và trọng dụng nhân tài được xác định là "Chiến lược quốc gia", chúng ta nâng tầm nhận thức và trách nhiệm về việc thu hút và trọng dụng nhân tài, sẽ có cách làm bài bản, dài hạn, với nguồn lực và trách nhiệm thực hiện rõ ràng. Thành công của chiến lược phải được đo bằng những đóng góp thực chất của người tài đối với sự phát triển đất nước.
Trước hết, cần xác định rõ "đất nước cần nhân tài trong những lĩnh vực nào, để giải quyết những nhiệm vụ gì". Tôi đặc biệt nhấn mạnh trong khoa học và công nghệ, phải gắn chiến lược nhân tài với những ưu tiên phát triển quốc gia, những công nghệ chiến lược then chốt và yêu cầu nâng cao năng lực tự chủ. Từ đó, chủ động tìm kiếm, phát hiện và bồi dưỡng người tài ở trong và ngoài nước, đồng thời kết nối các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế. Việc phát hiện nhân tài phải bắt đầu từ nhà trường, được tiếp nối bằng đào tạo, thử thách và cơ hội phát triển nghề nghiệp.
Thứ hai, tôi kỳ vọng có một "cơ chế trọng dụng đủ sức tạo đột phá", không bị ràng buộc bởi các rào cản hành chính hoặc rào cản về cơ chế chính sách. Người có năng lực xuất sắc cần được giao nhiệm vụ xứng tầm, được trao quyền chủ động về chuyên môn, xây dựng đội ngũ và sử dụng nguồn lực trong khuôn khổ trách nhiệm giải trình minh bạch. Việc tuyển chọn và đánh giá phải dựa trên tài năng, phẩm chất và kết quả cống hiến; có sự tham gia của những chuyên gia am hiểu lĩnh vực, tránh để các tiêu chí hành chính làm lu mờ năng lực thực chất.
Thứ ba, phải đầu tư để hình thành những môi trường có khả năng quy tụ và phát huy nhân tài: đó là các đại học nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm trọng điểm, các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm xuất sắc và doanh nghiệp có năng lực đổi mới sáng tạo. Với nhà khoa học, lời mời cần đi cùng điều kiện làm việc cụ thể: kinh phí nghiên cứu ổn định, thiết bị phù hợp, cộng sự giỏi, cơ hội hợp tác quốc tế và chế độ đãi ngộ tương xứng. Cũng cần linh hoạt để chuyên gia ở nước ngoài có thể đóng góp thông qua đồng nghiên cứu, đồng hướng dẫn và chuyển giao công nghệ.
Cuối cùng, chiến lược phải được triển khai bằng những chương trình cụ thể, có đầu mối chịu trách nhiệm, có tiến độ và được đánh giá độc lập. Cần theo dõi người tài có được phát huy năng lực hay không, các nhóm nghiên cứu có mạnh lên không, và kết quả có đóng góp cho khoa học, kinh tế, xã hội như mong đợi hay không. Những cam kết với người tài phải được thực hiện nhất quán, để họ có thể yên tâm theo đuổi mục tiêu lâu dài.
Điều tôi mong đợi nhất là chiến lược này tạo được niềm tin và cơ hội cống hiến, để "không một nhân tài nào bị bỏ sót, không một sáng kiến nào bị lãng quên". Khi một người có tài nhìn thấy ở Việt Nam những nhiệm vụ lớn, sự tin cậy của quốc gia, một môi trường công bằng và điều kiện để biến ý tưởng thành hiện thực, đất nước sẽ có sức hấp dẫn bền vững đối với nhân tài.
Trân trọng cảm ơn ông!
