Làng 5 không
Từ trung tâm xã Đặng Thùy Trâm vào khu vực từng đặt Trạm xá Bác Mười phải băng qua nhiều con suối nhỏ. Giữa mùa hè, hồ Liệt Sơn ở cuối nguồn gần như cạn trơ đáy.
Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, vùng rừng này vẫn giữ gần như nguyên vẹn vẻ hoang vu. Mùa khô phủ lên sườn núi một màu vàng xám, nhiều loại rau rừng héo úa, thưa thớt. Khung cảnh ấy phần nào giúp chúng ta hình dung cuộc sống gian khó của những cán bộ, chiến sĩ từng bám trụ nơi đây.
Mùa mưa còn có thể hái rau rừng cải thiện bữa ăn, nhưng đến mùa nắng, giữa cái nóng bỏng rát của đại ngàn, từng nắm rau hay con cá suối nhỏ cũng trở thành nguồn thực phẩm quý giá.
“A... cá... cá!”. Tiếng reo của Trúc bất ngờ vang lên giữa núi rừng. Cô gái H'rê nhanh nhẹn sà xuống mép suối, hai tay liên tục hớt theo đàn cá. Dưới chân ngọn núi dẫn lên Trạm xá Bác Mười là cụm dân cư nhỏ thuộc Nước Đang. Những ngôi nhà sàn khép kín cửa.
Vài đứa trẻ người H'rê lấm lem thấp thoáng sau khe cửa khiến tôi bất giác nhớ đến cậu bé Phạm Văn Nho trong câu chuyện được nghe trước đó. Sau khi cha bị trực thăng bắn chết, cậu bé mồ côi ấy từng lang thang khắp bản làng, mỗi ngày ghé một nhà xin đúng một bữa cơm để sống qua ngày.
Trúc cho biết đây là ngôi làng “5 không”: không đường bê tông, không điện lưới quốc gia, không trường học, không trạm y tế và không có sóng điện thoại.
Là cán bộ văn phòng UBND xã Đặng Thùy Trâm, mỗi lần theo đoàn của địa phương vào đây tổ chức họp dân Trúc phải vượt nhiều giờ đường rừng mới tới nơi và kiên trì thuyết phục bà con về việc di dời toàn bộ người dân đến khu tái định cư.
Sau nhiều lần cân nhắc, bà con cuối cùng cũng đồng thuận. Trong thời gian tới, những mái nhà dưới chân núi sẽ lần lượt dỡ bỏ để chuyển đến nơi ở mới, khép lại nhiều thế hệ bám trụ trên vùng đất từng là căn cứ địa cách mạng. Những người lớn lên cùng ký ức về bác sĩ Đặng Thùy Trâm cũng sẽ rời đi, mang theo câu chuyện của một vùng căn cứ đang dần lùi vào quá khứ.
Vùng ranh giới và hành quân đêm
Ông Phạm Văn Đe, người giao liên 15 tuổi năm xưa, vai khoác súng carbin, lưng dắt chiến lợi phẩm là chiếc đèn pin cổ gù của Mỹ, từng nhiều lần dắt bác sĩ Đặng Thùy Trâm băng qua lòng hồ Liệt Sơn.
Nhớ lại những tháng ngày ấy, ông kể: “Rừng trước đây rất rậm rạp. Chị Trâm đi dưới tán cây, và nếu có tiếng trực thăng gầm rú trên bầu trời, mọi người sẽ biến mất ngay lập tức vào bụi rậm hoặc hầm trú ẩn”. Cứ khoảng 6 giờ chiều, sau khi ăn cơm xong, ông Đe lại nhận lệnh từ trưởng thôn Phạm Văn Ba để dắt bác sĩ đi đường cẩn thận, nhất là khi tiến vào vùng giáp ranh với xã Phổ Cường.
Có lần bác sĩ Đặng Thùy Trâm hỏi cậu giao liên: “Chả lẽ cả gia đình sẽ ở mãi trong rừng núi, không xuống đồng bằng hay sao?”. Cậu giao liên đáp: “Gia đình em từng sống ở ngay tại Cây Muối. Nhưng do bom đạn ác liệt, mẹ thì bị mù, vì vậy bà con dân làng đều chạy vô trong rừng để tránh máy bay”.
Nhiều năm sau, ông Đe vẫn không quên hình ảnh bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Khi nhận được tin người anh trai là Phạm Văn Đói qua đời, lúc đó đang công tác tại một đơn vị bộ đội đóng quân tại Ba Tơ, ông Đe trở về quê thắp hương cho anh. Ông bùi ngùi rơi nước mắt khi nghe tin bác sĩ Đặng Thùy Trâm cũng vừa mới hy sinh (ngày 22/6/1970).
Ông Đe vội vã đi cùng với ông Phạm Văn Ba, trưởng thôn Nước Đang tìm lên Trạm xá Bác Mười.
Cả hai người quỳ xuống ngôi mộ chôn tạm người nữ bác sĩ anh hùng, lấp thêm đất đá, chèn thêm vài gốc cây vì sợ ngôi mộ bị bạt đi, mất dấu.
Nhớ lại giây phút ấy, ông Đe nói: “Chị Trâm là người đảng viên sống có lý tưởng, hết lòng vì Tổ quốc, chị mãi mãi sống trong lòng của người đồng bào H’rê ở vùng rừng núi này”.
Hành trình tìm lại dấu vết xưa hôm nay, vì thế, không chỉ là tìm về nơi nữ bác sĩ từng sống và chiến đấu, mà còn là để lưu giữ những ký ức cuối cùng của một vùng căn cứ địa trước khi nó khép lại một chương lịch sử. Chị Phạm Thị Mẫn khoác chiếc áo blu trắng khi thắp hương bên bia tưởng niệm, chị tâm sự: “Lên đây em càng hiểu, những người đảng viên sống có lý tưởng, họ sẵn sàng hy sinh cho Tổ quốc”.
Hóa thân vào ký ức
Cách đây một năm, tỉnh Quảng Ngãi và gia đình phối hợp tổ chức kỷ niệm 55 năm ngày Anh hùng, liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh (22/6/1970 - 22/6/2025). Cũng vào dịp kỷ niệm đặc biệt ấy, gia đình đã giới thiệu cuốn sách tập hợp những bức thư viết từ chiến trường và những trang nhật ký từ thời sinh viên ở Hà Nội.
Đọc những dòng tự sự ấy, người ta càng cảm nhận sâu sắc trái tim nhân hậu, lòng trắc ẩn và lý tưởng sống cao đẹp của chị: sống là phải chiến đấu và cống hiến hết mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc, với hình mẫu lý tưởng là Pavel Korchagin trong tác phẩm Thép đã tôi thế đấy.
Trong bức thư đề ngày 6/4/1967 gửi gia đình từ Liên khu V, chị viết: “Ba má và gia đình rất đỗi thương yêu, đến hôm nay con đã chính thức về nhận công tác tại Bệnh xá Đức Phổ, thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Đây là một huyện đã giải phóng gần hết, tình hình kinh tế, chính trị tốt nhất tỉnh Quảng Ngãi và gần như tốt nhất của Khu V”.
Những dòng thư ấy là sự động viên để gia đình yên lòng, nhưng thực tế chiến trường Đức Phổ chứa đựng vô vàn hiểm nguy. Bà Võ Thị Thu Thủy từng là học trò của bác sĩ Đặng Thùy Trâm, kể lại rằng những vùng như Phổ Cường, Phổ Minh, Phổ Khánh ban ngày địch kiểm soát, nhưng đêm đến cách mạng làm chủ. Người dân ở nhiều nơi bị ép đưa vào ấp chiến lược, sáng hôm sau mới được ra ngoài làm ruộng. Tình hình thực tế lúc bấy giờ khốc liệt và căng thẳng hơn rất nhiều so với những dòng mô tả ngắn gọn trong nhật ký.
Trước khi kết thúc loạt bài này, tôi gửi cho cựu phóng viên chiến trường Mỹ Ronald Heaberle chùm ảnh về lòng hồ Liệt Sơn với câu hỏi “ông còn nhớ gì ở vùng đất này không, chắc ông đã chụp rất nhiều?”. Tôi không chờ Ronald trả lời để đưa vào bài viết. Vì hơn 30 năm qua, người cựu binh Mỹ 86 tuổi này vẫn trở về Việt Nam để góp phần hàn gắn vết thương chiến tranh. Ông là người chỉ cầm máy ảnh chứ không cầm súng, tuy nhiên, Ronald vẫn nhắc đi nhắc lại câu: “Tất cả chúng tôi đều có lỗi!”.
