Thực hiện khuyến nghị của UNESCO, từ năm 2011 đến năm 2026, các cuộc khai quật khảo cổ đã từng bước làm sáng tỏ không gian trung tâm của Hoàng thành, từ Đoan Môn đến nền điện Kính Thiên. Nhiều dấu tích quan trọng đã được phát hiện như đường Ngự đạo, sân Đại Triều, hệ thống hành lang, tường bao và đặc biệt là nền móng của chính điện.
Thành phố Hà Nội khởi công phục dựng điện Kính Thiên đúng vào dịp Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực do Chính phủ Việt Nam, UNESCO đồng tổ chức. Lễ khởi công diễn ra ngày 29/9.
Nhiều dấu tích kiến trúc từ thời tiền Thăng Long và các triều đại
Đợt khai quật thăm dò gần 990 m2 ở phía Đông Bắc nền điện Kính Thiên được công bố kết quả năm 2020 đã cung cấp thêm tư liệu về tính chất, niên đại, quy mô và chức năng của các di tích tại khu vực trung tâm Hoàng thành Thăng Long.
Các lớp di tích cho thấy khu vực này được sử dụng qua nhiều thời kỳ. Khoảng thế kỷ 8, dấu tích thời Đại La nổi bật với hệ thống cống nước xây bằng gạch khá công phu theo hướng Bắc - Nam. Lớp văn hóa này nằm trực tiếp trên nền đất sinh thổ, cho thấy trước giai đoạn này chưa có dấu tích kiến trúc tại đây.
Dấu tích thời Lý tại hố khai quật không nhiều, trong khi nền móng và kiến trúc thời Trần xuất hiện khá dày. Đáng chú ý, một con lạch tự nhiên theo hướng Đông - Tây đã cắt phá nhiều lớp đất thời Lý và tiền Thăng Long. Phía Nam con lạch phát hiện cống nước ngầm thời Trần.
Đến thời Lê sơ, con lạch được lấp, toàn bộ mặt bằng được san để xây dựng các kiến trúc có móng tường, móng cột. Sang thời Lê Trung hưng, mật độ xây dựng tiếp tục lớn, xuất hiện hệ thống kiến trúc có móng cột kích thước lớn cùng sân vườn khá quy củ. Thời Nguyễn, các dấu tích trước đó tiếp tục được san lấp để xây dựng công trình mới.
Theo nhóm nghiên cứu, phát hiện cống nước thời Đại La bổ sung căn cứ cho giả thuyết khu vực trung tâm thành Đại La nằm tại trung tâm Hoàng thành sau này.
Đối với thời Lê, các dấu tích bó nền, móng cột và tổ hợp kiến trúc tiếp tục đặt ra những giả thuyết về quy hoạch không gian chính điện Kính Thiên.
Phát lộ dấu tích sân Đan Trì, đường Ngự Đạo
Ngày 22/11/2022, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội và Viện Khảo cổ học thông tin sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực chính điện Kính Thiên năm 2022.
990 m2 thuộc khu vực chính điện Kính Thiên, Hoàng Thành Thăng Long đã được tiến hành khai quật, với hàng ngàn hiện vật đã được tìm thấy, trong đó đặc biệt giá trị là mảnh mô hình tháp đất nung thời Trần, đồ dùng sinh hoạt Hoàng cung và một số ít thời tiền Thăng Long.
Hố khai quật nằm giữa vị trí nhà Cục tác chiến và Đoan Môn, xung quanh là các vị trí đã từng được khai quật trước đó.
Theo sử cũ, vào thời Lê sơ và Lê Trung hưng có sân Đan Trì (hay sân chầu, sân Đại Triều, sân điện Kính Thiên) là nơi diễn ra các nghi lễ quốc gia quan trọng nhất của đất nước. Các cuộc khai quật thăm dò tại đây đều tìm thấy dấu vết sân Đan Trì.
PGS.TS Tống Trung Tín - Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam phụ trách công trường khai quật - cho biết ở địa tầng Thời Lê sơ và Lê Trung hưng tiếp tục làm phát lộ dấu tích sân Đan Trì đường Ngự Đạo.
Đặc biệt, các hố thám sát ở nhà Cục Tác chiến, lần đầu tiên xuất lộ Ngự Đạo thời Lê sơ được lát bằng gạch vuông đỏ cỡ lớn, bên cạnh Ngự Đạo lại có thêm một lối đi phụ ở phía Đông bằng gạch lát nghiêng.
Sau khi khai quật lớp mặt, ở độ sâu trung bình 1,1 m so với mặt bằng tại chỗ, đã xuất lộ hệ thống kiến trúc thời Lê Trung hưng với 4 loại hình dấu tích gồm dấu tích sân Đan Trì, dấu tích Ngự đạo, dấu tích bó nền trên sân Đan Trì cùng một kiến trúc chưa xác định có chân tảng đá nhỏ.
Một số hình ảnh hiện trạng di tích, di vật phát hiện được trong khai quật thăm dò khảo cổ học khu vực chính điện Kính Thiên năm 2022:
Chìa khóa giải mã bí ẩn kiến trúc điện Kính Thiên
Cuối năm 2023, Viện Nghiên cứu Kinh thành phối hợp Sở Văn hóa & Thể thao Hà Nội, Bảo tàng Hà Nội tổ chức trưng bày Giải mã bí ẩn kiến trúc điện Kính Thiên.
PGS.TS Bùi Minh Trí - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh thành - cho biết sau nhiều năm nghiên cứu, các nhà khảo cổ học đã tìm ra được những tư liệu tin cậy và xác thực chứng minh rằng kiến trúc điện Kính Thiên thuộc loại kiến trúc đấu củng.
Từ đây, các nhà khoa học đã bước đầu phục dựng lại được hình thái của điện Kính Thiên với bộ mái kiểu trùng diêm yết sơn đỉnh - bộ mái đẳng cấp cao nhất của hệ thống cung đình các nước ở khu vực Đông Á. Mái điện Kính Thiên được lợp bằng ngói rồng - loại ngói độc đáo nhất trong các cung điện cổ ở châu Á thời bấy giờ. Điều đó cho thấy sắc thái rất riêng biệt và tính sáng tạo của kiến trúc cung điện Việt Nam thời Lê sơ.
Nhóm nghiên cứu phục dựng 3D Điện Kính Thiên - tòa chính điện quan trọng nhất trong Cấm thành thời Lê sơ. Công trình được xác định có 9 gian, tổng diện tích hơn 1.100 m2, sử dụng kiến trúc đấu củng.
Năm 2025, các nhà khoa học tiếp tục công bố kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ bí ẩn về kiến trúc cung điện - linh hồn của Kinh đô Thăng Long sau hàng nghìn năm bị thất truyền.
Kết quả nghiên cứu, phân loại chỉnh lý di vật cũng làm sâu sắc hơn đời sống Hoàng cung Thăng Long qua nghiên cứu về các đồ dùng, vật dụng, nhất là đồ gốm ngự dụng.
“Nghiên cứu những di vật này, chúng ta thấy nghệ thuật Thăng Long đạt đến đỉnh cao sáng tạo. Đồ sứ hoa lam, sứ men trắng minh chứng cho thời kỳ xuất khẩu mạnh nhất, ồ ạt nhất của đồ sứ Việt Nam ra nước ngoài”. PGS.TS Tống Trung Tín
Thiên thời, địa lợi, nhân hòa tiến tới việc phục dựng
Ngày 14/9, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp Viện Khảo cổ học tổ chức hội thảo khoa học báo cáo sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực chính điện Kính Thiên năm 2026.
Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khảo cổ lần thứ tư tại nền điện Kính Thiên (khu vực nhà Pháo binh - CT04) thuộc Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long với tổng diện tích khai quật là 910 m2.
Tổng hợp 4 đợt khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên, nhóm khảo cổ đã phát hiện địa tầng dày 6 m bao gồm các lớp văn hóa từ thời Đại La đến thời Nguyễn. Đây là địa tầng dày nhất, đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long - Hà Nội lần đầu phát hiện.
PGS.TS Tống Trung Tín cho biết nhóm khảo cổ phát hiện dấu tích điện Long Thiên hoàn toàn trùng khớp giới hạn Đông - Tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc.
Hệ thống móng cột và cống thoát nước đã phát lộ cho phép làm sáng tỏ hơn nữa kết quả cuộc khai quật năm 2025. Điện Long Thiên được vua Gia Long cho xây dựng theo kiến trúc đặc trưng của triều Nguyễn là "trùng thiềm điệp ốc" với hai tòa nhà là tiền điện và chính điện.
Từ những kết quả nghiên cứu và khai quật được tích lũy trong nhiều năm qua, đặc biệt là những phát hiện mới về nền móng và không gian kiến trúc, các nhà khoa học Việt Nam cho rằng đã có những cơ sở khoa học quan trọng để tiến hành phục dựng chính điện Kính Thiên và không gian xung quanh.
