Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 khóa XIV, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Nguyễn Duy Ngọc yêu cầu đổi mới căn bản tư duy, tuyệt đối không bố trí công việc theo con người hiện có. Công tác cán bộ phải bắt đầu từ yêu cầu nhiệm vụ, chức năng, vị trí việc làm và kết thúc bằng hiệu quả thực tế; phải “tìm đúng người để làm việc” thay vì “tìm việc cho người”.
Song song đó, cơ chế tạo nguồn phải mở rộng, chấm dứt tư duy khép kín, cục bộ. Trưởng ban Tổ chức Trung ương lưu ý, thực tế có những cán bộ trẻ, năng lực công nghệ vượt trội, giải quyết công việc hiệu quả nhưng thường bị gạt lại vì chưa đủ thâm niên hoặc chưa kinh qua đủ các vị trí theo nếp cũ. Tinh thần chỉ đạo là không hạ thấp tiêu chuẩn, nhưng dứt khoát không để cách làm máy móc trở thành rào cản đối với người thực sự có năng lực. Điều quyết định là cán bộ có đủ phẩm chất và có làm được việc hay không.
Đột phá quan trọng nhất được Trưởng Ban Tổ chức Trung ương nêu rõ là đổi mới thực chất khâu đánh giá, nơi lâu nay vẫn bị coi là khâu yếu. Đánh giá phải lấy phẩm chất, uy tín và đặc biệt là sản phẩm, kết quả cụ thể, có thể kiểm chứng làm thước đo chủ yếu; xóa bỏ hoàn toàn lối đánh giá hình thức, cào bằng, nể nang trên giấy tờ, báo cáo.
Vì vậy, hiện nay dứt khoát không chấp nhận tình trạng cán bộ né tránh, đùn đẩy trách nhiệm rồi viện cớ “cơ chế, chính sách chưa đầy đủ”. Người dám đổi mới vì lợi ích chung sẽ được bảo vệ; ngược lại, cán bộ được giao việc nhiều lần không hoàn thành, không chịu học hỏi, để việc chậm trễ ảnh hưởng đến người dân và doanh nghiệp phải bị đánh giá đúng để bố trí lại hoặc thay thế kịp thời.
Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, Nghị quyết của Bộ Chính trị đưa ra thay đổi căn bản nhất là chuyển trọng tâm từ quy định người dân, doanh nghiệp phải làm gì để thuận cho quản lý sang xác lập những bảo đảm để họ có thể chủ động sáng tạo, đầu tư và phát triển.
Từ kinh nghiệm nghị trường, ông thấy chất lượng một đạo luật phải được đánh giá bằng vấn đề được giải quyết, nguồn lực được khơi thông và mức độ an toàn pháp lý mà luật tạo ra. Một quy định thuận cho cơ quan quản lý nhưng khiến cả nghìn doanh nghiệp mất cơ hội kinh doanh thì phải được cân nhắc lại. Muốn vậy, trước mỗi đề xuất chính sách, cần trả lời ba câu hỏi: 1/ Nhà nước có thực sự cần can thiệp không? 2/ Biện pháp ấy có tương xứng với rủi ro không? 3/ Có cách nào đạt mục tiêu với chi phí thấp hơn cho xã hội không?
Cơ quan đề xuất hạn chế quyền phải chứng minh sự cần thiết của hạn chế ấy. Với đổi mới sáng tạo, pháp luật cần mở cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), giới hạn phạm vi, thời gian, trách nhiệm và phương án xử lý rủi ro. Nếu mọi sáng kiến đều phải chờ quy định có sẵn, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội phát triển.
Đặc biệt, phải thiết kế khả năng thực thi ngay khi làm luật: ai chịu trách nhiệm, có nguồn lực nào, phối hợp ra sao, người dân bảo vệ quyền của mình bằng cách nào. Quyền được ghi nhận mà không có cơ chế thực hiện thì nguồn lực vẫn bị khóa lại. Thể chế trở thành bệ đỡ phát triển khi người dân tin rằng quyền của mình được bảo vệ, cam kết được tôn trọng và sáng kiến có cơ hội thành hiện thực.
Một thể chế thông thoáng chỉ có thể vận hành hiệu quả khi gắn với nguồn lực con người đủ tầm. Dù quy định đã mở ra hành lang bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, thực tế vẫn còn tâm lý e ngại, sợ rủi ro pháp lý. Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, cần làm rõ ranh giới ấy bằng những tiêu chí có thể kiểm chứng. Không thể đo động cơ bằng một thang điểm, nhưng có thể kiểm chứng qua việc công khai lợi ích liên quan, căn cứ ra quyết định và cách ứng xử khi rủi ro xuất hiện.
Trọng dụng nhân tài phải bao gồm trao quyền và chia sẻ rủi ro có nguyên tắc. Người cán bộ cần biết trước mình được thử nghiệm đến đâu và sẽ được bảo vệ thế nào nếu đã hành động trung thực, thận trọng, đúng phạm vi cho phép.
Để thể chế thực sự kích hoạt và dẫn dắt phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, mắt xích đột phá cần ưu tiên tháo gỡ đầu tiên trong giai đoạn tới theo TS Nguyễn Sĩ Dũng là cơ chế xác định nhu cầu, sử dụng và đãi ngộ nhân lực. Bởi cách chúng ta sử dụng con người sẽ phát tín hiệu cho cả hệ thống đào tạo. Nếu tuyển dụng vẫn nặng bằng cấp, bố trí theo thâm niên, trả lương ít gắn với đóng góp thì rất khó tạo động lực học thật, làm thật và liên tục cập nhật kỹ năng.
Trong kỷ nguyên số, không ai có thể đào tạo một lần để làm việc suốt đời. Muốn vậy, trước hết, cần chuyển mạnh sang tuyển dụng, đánh giá theo năng lực và kết quả công việc. Trong khu vực công, mỗi vị trí phải rõ nhiệm vụ, quyền hạn và sản phẩm cần hoàn thành; người có tài phải có không gian hành động và điều kiện thực hiện. Đồng thời, cần trao quyền tự chủ thực chất cho cơ sở đào tạo, gắn với trách nhiệm giải trình về chất lượng và kết quả đầu ra. Doanh nghiệp cần được tham gia xác định chuẩn kỹ năng, xây dựng chương trình, tổ chức thực hành và đánh giá năng lực. Nhà nước có thể đặt hàng đào tạo cho những lĩnh vực chiến lược mà thị trường chưa đáp ứng đầy đủ.
Điều quyết định là làm cho năng lực được ghi nhận và đóng góp được hưởng công bằng. Khi xã hội phát tín hiệu rõ rằng học để làm được việc sẽ có cơ hội tiến thân, hệ thống đào tạo và người học sẽ có động lực thay đổi. Đột phá về con người bắt đầu từ đột phá trong cách dùng người.
Tại cuộc đối thoại của Thủ tướng với thanh niên vừa qua, trước những thách thức, thuận lợi do trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại, các bộ trưởng liên quan đã có những chia sẻ thẳng thắn, đưa ra những giải pháp để vừa nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, vừa “mượn” AI để phát triển đất nước.
Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho hay, thị trường lao động hiện biến đổi rất nhanh và sâu sắc từ khoa học công nghệ. Việt Nam đang tăng tốc mạnh trong ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số. Đặc biệt AI đã tác động rất mạnh mẽ đến lao động, việc làm. Phát triển của AI hiện nay đang thay đổi trình độ của người lao động, tạo ra những việc làm mới, nhưng bên cạnh đó cũng làm khó khăn cho một bộ phận người lao động, nhất là những người lao động chưa qua đào tạo, không theo kịp tiến bộ khoa học công nghệ.
Các giải pháp được Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải đưa ra như tiếp tục thực hiện đồng bộ và hiệu quả các giải pháp để phát triển kinh tế xã hội, qua đó tạo thêm nhiều việc làm mới cho người lao động, trong đó có thanh niên; đẩy mạnh đào tạo bồi dưỡng nâng cao trình độ và kỹ năng nghề cho người lao động, nhất là về công nghệ thông tin gắn với nhu cầu của thị trường lao động theo chuyển đổi số hiện nay.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ PGS.TS Vũ Hải Quân khẳng định bản thân rất quan tâm tới lực lượng trẻ tham gia làm nghiên cứu. Khi làm Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, một trong những chính sách đầu tiên được PGS Vũ Hải Quân đưa ra là hỗ trợ các nghiên cứu sinh xuất sắc có thể lên đến 1 tỷ/năm trong vòng 3 năm.
PGS Vũ Hải Quân cho biết, thống kê từ Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), từ năm 2024 đến năm 2026, tỷ lệ hồ sơ nộp vào chương trình nghiên cứu cơ bản đối với các nhà khoa học dưới 40 tuổi liên tục tăng: năm 2024 là 31%, năm 2025 là 46% và năm 2026 lên đến 67%. Bộ Khoa học và Công nghệ gần đây cũng có một chương trình đưa AI vào các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, với mức hỗ trợ lên đến 3 tỷ đồng. Chương trình này chủ yếu dành cho các tài năng trẻ về AI, phối hợp cùng doanh nghiệp đưa ra ý tưởng để cải tiến, nâng cao năng suất. Mô hình chạy thử nghiệm này kéo dài 1 năm, nếu hiệu quả Bộ sẽ tiếp tục đầu tư dài hạn.
Ảnh: Dương Triều
Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn, anh Bùi Quang Huy chia sẻ, Đảng đã ban hành một chủ trương rất lớn là Nghị quyết số 57 về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 03 để thể chế hóa Nghị quyết 57. Trên cơ sở đó, Trung ương Đoàn đã ban hành Chương trình hành động số 20 với 5 nhiệm vụ trọng tâm và 57 nhóm nội dung cụ thể, xác định thanh niên là lực lượng đặc biệt, tiên phong và nòng cốt.
Để phát huy vai trò tiên phong, anh Bùi Quang Huy khẳng định cần trang bị công cụ, kiến thức cơ bản và tin tưởng giao việc lớn trong hỗ trợ cộng đồng xã hội về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo. Tổ chức Đoàn tập trung chuyển từ các cuộc thi lý thuyết sang đặt hàng bài toán thực tiễn và chuyển giao ứng dụng. Đoàn sẽ chủ động nhận bài toán từ các bộ, ngành, địa phương giao cho thanh niên thực hiện; tổ chức ươm mầm tài năng công nghệ, xây dựng chuỗi liên kết từ ý tưởng, cố vấn chuyên gia đến tiếp cận vốn thương mại hóa.
Giáo dục là gốc rễ tạo ra chất lượng nguồn nhân lực, gốc có tốt thì cây mới bền. Mục tiêu tuyển dụng ít nhất 2.000 giảng viên giỏi từ nước ngoài vào năm 2030 được đặt ra trong Nghị quyết 71 về phát triển đột phá giáo dục và đào tạo của Bộ Chính trị thể hiện quyết tâm chính trị lớn, góp phần hình thành đội ngũ tinh hoa học thuật làm hạt nhân cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
GS.TS David Trần (Đại học Massachusetts, Boston, Mỹ; Phụ trách Chương trình Blockchain tại Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán; Phó Chủ tịch Hội đồng Viện công nghệ và kinh tế số, Đại học Bách khoa Hà Nội) chia sẻ, sau khi sang Mỹ học tiến sĩ từ năm 1997, khoảng 5 năm trở lại đây ông bắt đầu trở về Việt Nam nhiều hơn để giảng dạy và kết nối học thuật. Quyết định trở về xuất phát từ mong muốn nội tại, gặp đúng thời điểm đất nước cần lực lượng khoa học - công nghệ chất lượng cao.
Theo ông, các trường đại học Mỹ nhìn việc tuyển dụng giáo sư như một khoản đầu tư mạo hiểm, họ không áp KPI cứng nhắc hay sức ép hành chính, mà đặt niềm tin vào danh dự học thuật và năng lực tự thân.
GS.TS Phan Thành Nam (Đại học Ludwig-Maximilians, Đức) cho rằng, tình yêu quê hương và khát vọng cống hiến là giá trị lớn, nhưng chỉ đủ cho các chuyến thăm ngắn hạn. Để giữ chân nhân tài lâu dài, cần nhìn nhận sòng phẳng qua 4 điều kiện. Theo ông, thứ nhất đí là Phép thử của sự chân thành: Định giá tài năng theo hệ quy chiếu toàn cầu. Chi trả mức lương theo tiêu chuẩn cạnh tranh quốc tế là tấm vé tối thiểu để bước vào bàn đàm phán với những tài năng lớn; Thứ hai, là Tối ưu hóa không gian làm việc: Cởi trói triệt để rào cản hành chính. Môi trường làm việc phải được thiết kế xoay quanh nhà khoa học, thay vì bắt nhà khoa học phải “gọt gót chân” cho vừa “chiếc giày” hành chính; Thứ ba là Tiêu chuẩn nghiên cứu hàng đầu và hệ sinh thái đi kèm: Tự do học thuật, trao quyền ở tầng sâu nhất cùng hệ thống kiểm định và nhóm nghiên cứu tinh nhuệ; Thứ tư, Thước đo ổn định hệ thống qua đãi ngộ tinh hoa nội khối: Nhân tài bên ngoài sẽ nhìn vào cuộc sống và môi trường làm việc của đồng nghiệp xuất sắc trong nước để quyết định. Đãi ngộ sòng phẳng với tri thức nội khối chính là bản tuyên ngôn uy tín nhất.
