Nỗi lo “lũ kiệt”
Bước vào nửa cuối năm nay, những tín hiệu từ thượng nguồn sông Mekong báo hiệu một mùa nước nổi không mấy khả quan cho vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
Theo nhận định từ cơ quan khí tượng thủy văn, trong giai đoạn từ tháng 9-11, hiện tượng ENSO sẽ chuyển sang trạng thái El Nino với xác suất vô cùng cao, lên tới trên 90%. Kéo theo đó, lượng mưa trên toàn lưu vực sông Mekong có xu hướng giảm rõ rệt, dòng chảy đổ về đồng bằng suy kiệt, dẫn đến một mùa lũ được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm.
Dữ liệu quan trắc cho thấy, lũ đầu nguồn sông Cửu Long năm nay không chỉ xuất hiện muộn, đỉnh lũ cũng thấp. Cụ thể, đỉnh lũ tại trạm Tân Châu dự kiến chỉ dao động từ 3,5 - 3,8m, thấp hơn đỉnh lũ trung bình từ 0,06 - 0,36m. Tại trạm Châu Đốc, mực nước cao nhất khả năng đạt khoảng 3,1 - 3,4m, thấp hơn trung bình từ 0,07 - 0,37m.
Đỉnh lũ chính vụ, thời điểm được người dân miền Tây mong đợi nhất để thau chua, rửa mặn và bồi đắp phù sa, dự báo sẽ chỉ xuất hiện muộn vào cuối tháng 9 đến nửa đầu tháng 10, sau đó rút nhanh.
Sau khi mùa mưa kết thúc, các chuyên gia khí tượng nhận định, trạng thái El Nino vẫn tiếp tục duy trì với xác suất trên 90%. Mùa mưa kết thúc sớm, lượng mưa tháng 10 - tháng bản lề tích nước được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm. Tình trạng thiếu hụt nguồn nước trầm trọng ngay từ những ngày đầu của mùa khô 2026-2027.
Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam đã đưa ra cảnh báo, nguồn nước trên lưu vực sông Mekong trong chu kỳ này có khả năng rơi vào nhóm năm ít nước. Chỉ số sống còn là lượng nước tích trữ tại Biển Hồ (Campuchia), hiện ở mức thấp và rút nhanh hơn bình thường.
Ba kịch bản ứng phó
Không để rơi vào thế bị động như những đợt hạn mặn lịch sử trước đây, Công ty TNHH MTV khai thác thủy lợi miền Nam đã xây dựng 3 kịch bản nguồn nước chi tiết cho mùa khô 2026-2027.
Với kịch bản nhẹ nhất, nguồn nước dự báo thấp, nhưng không vượt quá 5%. Dù vậy, ranh mặn 4g/lít trên các nhánh sông Cửu Long vẫn sẽ xâm nhập sâu hơn khoảng 10-15 km so với mốc trung bình của giai đoạn 2013-2025. Tại kịch bản này, các công trình thủy lợi sẽ vận hành ở chế độ kiểm soát, đảm bảo nguồn nước ngọt cho sinh hoạt và sản xuất cơ bản.
Kịch bản nghiêm trọng và có khả năng xảy ra cao, tương tự như mùa khô khốc liệt 2015-2016. Nguồn nước sụt giảm từ 15-20% so với trung bình. Khi đó, xâm nhập mặn sẽ xuất hiện rất sớm ngay từ cuối tháng 12. Ranh mặn 4g/lít lấn sâu thêm từ 15-25 km, đe dọa trực tiếp đến các nhà máy nước sinh hoạt và các vùng canh tác nằm sâu trong nội đồng.
Kịch bản cực đoan nhất là lặp lại mùa khô lịch sử năm 2019-2020. Dù xác suất xảy ra không cao nhất, nhưng phương án này vẫn được cơ quan chuyên môn quan tâm để lập các giải pháp dự phòng.
Để hiện thực các kịch bản trên, các "siêu công trình" thủy lợi trọng điểm của ĐBSCL đã được chuẩn bị kỹ lưỡng như: Hệ thống Cái Lớn - Cái Bé - Xẻo Rô (An Giang), cống Vũng Liêm (Vĩnh Long) và cống âu thuyền Ninh Quới (Cà Mau) sẽ đóng vai trò là những "lá chắn thép" điều tiết nguồn nước cho toàn vùng.
Với hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé, quy trình đóng - mở cửa cống sẽ được điều lệnh bám sát từng thay đổi nhỏ của độ mặn đo được tại các trạm quan trắc. Nhiệm vụ kép được đặt ra là vừa phải ngăn chặn triệt để mặn lấn sâu, vừa phải đảm bảo dòng chảy ranh giới để cấp nước ngọt.
Trường hợp khi nồng độ mặn tăng quá cao tại các vùng nuôi tôm thuộc các huyện ven biển (như An Minh, An Biên...), các cống thuộc cụm này sẽ được phối hợp mở để xả, bổ sung nước ngọt pha loãng, giúp người nông dân giảm thiểu thiệt hại thủy sản.
Tại khu vực sông Mang Thít, hệ thống cống Vũng Liêm sẽ đóng mở nhịp nhàng theo con nước, tranh thủ chắt chiu từng giọt nước ngọt để trữ vào nội đồng, đồng thời đóng kín bưng khi thủy triều mang nước mặn áp sát. Trong khi đó, ở Bán đảo Cà Mau, cống âu thuyền Ninh Quới sẽ chặn đứng nước mặn từ hướng Bạc Liêu xâm nhập lên, đồng thời mở cửa lấy nước ngọt từ sông Hậu bổ sung sinh khí cho vùng Quản Lộ - Phụng Hiệp ngay khi xuất hiện dấu hiệu khô hạn.
