Khi hào quang che khuất những câu hỏi cần thiết
Ngày 16/11, Tòa án nhân dân TP. Hà Nội tuyên phạt Phó Đức Nam (Mr Pips) và Lê Khắc Ngọ (Mr Hunter) cùng mức án chung thân trong vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản và rửa tiền. Theo bản án sơ thẩm, hàng trăm người bị hại đã bị dẫn dụ tham gia các sàn đầu tư, với số tiền bị chiếm đoạt lên tới hàng nghìn tỷ đồng.
Những chi tiết về khối tài sản thu giữ cũng khiến dư luận chú ý: siêu xe, vàng, bất động sản, đồng hồ đắt tiền và nhiều món hàng xa xỉ. Nhưng phía sau những biểu tượng giàu có ấy là một đường dây lừa đảo được tổ chức bài bản, sử dụng các công ty bình phong, hệ thống tư vấn và những sàn giao dịch được lập trình để chiếm đoạt tiền của nhà đầu tư.
Một nghịch lý đáng suy nghĩ: Những thứ thường được xem là biểu hiện của thành công lại có thể được tạo dựng từ hành vi phạm pháp.
Trong đời sống hiện đại, giàu có là khát vọng chính đáng. Người trẻ có quyền mơ ước sở hữu tài sản lớn, xây dựng doanh nghiệp, đạt được sự độc lập tài chính. Xã hội cũng cần trân trọng những người làm giàu bằng tài năng, lao động và sáng tạo.
Khi sự giàu có được mặc nhiên xem là bằng chứng của năng lực và uy tín, những câu hỏi quan trọng có nguy cơ bị bỏ qua: Hoạt động kinh doanh có hợp pháp không? Nguồn lợi nhuận đến từ đâu? Ai kiểm chứng những lời cam kết? Và nếu xảy ra rủi ro, ai chịu trách nhiệm?
Nhưng từ ngưỡng mộ người thành công đến tin tưởng vô điều kiện vào người có nhiều tiền là một khoảng cách rất lớn.
Trên mạng xã hội, khoảng cách ấy đôi khi bị xóa nhòa bởi những hình ảnh được lựa chọn kỹ lưỡng: Xe sang, biệt thự, những chuyến du lịch đắt đỏ, những phát ngôn tự tin về bí quyết kiếm tiền. Người xem nhìn thấy kết quả được phô bày, nhưng không dễ kiểm chứng quá trình tạo ra tài sản.
Vụ án Mr Pips - Mr Hunter không chứng minh rằng mọi hình ảnh giàu có trên mạng đều đáng ngờ. Nhưng nó nhắc chúng ta rằng, tài sản có thể gây ấn tượng, còn uy tín phải được chứng minh bằng sự minh bạch và hành vi thực tế.
Đừng nhầm con đường làm giàu với lối tắt kiếm tiền
Một vấn đề khác cần nhìn nhận là sức hấp dẫn của những lời hứa làm giàu nhanh chóng.
Khi mạng xã hội liên tục xuất hiện các câu chuyện đổi đời, kiếm tiền dễ dàng, thành công trước tuổi 30, không ít người có thể hình thành cảm giác rằng mình đang chậm hơn người khác. Áp lực phải thành đạt sớm khiến những lời mời đầu tư lợi nhuận cao trở nên hấp dẫn.
Đó là mảnh đất mà các đường dây lừa đảo tìm cách khai thác.
Tuy nhiên, không thể đơn giản quy kết những người bị hại là tham lam hay thiếu hiểu biết. Trong vụ án này, các đối tượng đã xây dựng cả một hệ thống vận hành, sử dụng nhân viên tư vấn, công nghệ và những kịch bản dẫn dụ được chuẩn bị có chủ đích. Nạn nhân phải đối diện với một tổ chức lừa đảo, chứ không chỉ một lời mời đầu tư thông thường.
Bởi vậy, bài học không dừng ở lời khuyên phải cảnh giác. Cần trang bị cho người trẻ kiến thức tài chính, khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện rủi ro và hiểu biết pháp luật trước khi tham gia các hoạt động đầu tư.
Sau cùng, điều làm nên giá trị của một con người không chỉ là họ có bao nhiêu tiền, mà còn là đồng tiền ấy được kiếm bằng cách nào.
Đồng thời, phải đặt ra trách nhiệm của các nền tảng công nghệ, đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính và cơ quan quản lý trong việc phát hiện, ngăn chặn những mô hình có dấu hiệu bất thường.
Nhưng sâu xa hơn, vụ án còn gợi mở câu chuyện về hệ giá trị.
Nếu một người được ngưỡng mộ chủ yếu vì sở hữu bao nhiêu tiền, đi xe gì, đeo đồng hồ nào, xã hội rất dễ bỏ quên những thước đo quan trọng hơn: Giá trị họ tạo ra, cách họ đối xử với người khác và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Thành công không có lỗi. Khát vọng làm giàu càng không có lỗi. Điều đáng lo là khi con đường đi đến sự giàu có bị xem nhẹ, còn những biểu tượng vật chất lại được đề cao quá mức.
Hai án tù chung thân là phán quyết pháp lý đối với hành vi phạm tội. Nhưng những câu hỏi mà vụ án đặt ra không kết thúc cùng phiên tòa.
Với người trẻ, điều cần thiết không phải là thôi ngưỡng mộ thành công, mà là biết ngưỡng mộ đúng điều đáng quý. Một người có thể rất giàu nhưng không đáng tin; một người không sở hữu tài sản lớn vẫn có thể tạo ra những giá trị đáng trân trọng.