Tại phiên chất vấn của Quốc hội, sáng 12/11, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã làm rõ những khó khăn trong giải ngân nguồn lực dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, sau gần hai năm triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đạt nhiều kết quả trong hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng và từng bước làm chủ công nghệ lõi.
Bộ Khoa học và Công nghệ đã trình cấp có thẩm quyền ban hành hoặc ban hành theo thẩm quyền 195 văn bản quy phạm pháp luật, trong đó có 11 luật và một nghị quyết đặc thù được Quốc hội thông qua. Đến nay, thể chế phục vụ triển khai Nghị quyết 57 cơ bản được hoàn thiện.
Nguồn ngân sách dành cho lĩnh vực này tăng từ 75.000 tỷ đồng năm 2025 lên 95.000 tỷ đồng năm 2026, dự kiến đạt 120.000 tỷ đồng năm 2027.
Việt Nam cũng bước đầu làm chủ một số công nghệ lõi như mạng 5G, robot, thiết bị bay không người lái (UAV), camera AI và công nghệ vaccine.
Tuy nhiên, Bộ trưởng thừa nhận vẫn còn khó khăn trong giải ngân kinh phí, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và kết nối dữ liệu.
Giải ngân chậm do nhiều khâu, nguồn lực tăng đột biến
Chất vấn về hiệu quả sử dụng ngân sách, đại biểu Hoàng Minh Hiếu cho biết năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí 95.000 tỷ đồng cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, đến hết tháng 10, tỷ lệ giải ngân mới đạt khoảng 42,2% dự toán trong phạm vi thống kê của Kho bạc Nhà nước.
Đại biểu cũng dẫn số liệu hơn 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng được đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán. Ông đề nghị Bộ trưởng làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm và cơ sở đề xuất tăng ngân sách lên 120.000 tỷ đồng trong năm 2027.
Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết việc phân bổ kinh phí liên quan đến trách nhiệm của ba bên. Các bộ, ngành, địa phương lập dự toán, xác định nhiệm vụ và sản phẩm đầu ra; Bộ Khoa học và Công nghệ tổng hợp, thẩm định; Bộ Tài chính thực hiện phân bổ kinh phí. Việc chậm trễ có thể xảy ra ở nhiều khâu, trong đó có công tác tổng hợp dự toán của Bộ Khoa học và Công nghệ.
Lý giải nguyên nhân giải ngân chậm, Bộ trưởng cho biết quy mô nguồn lực tăng đột biến. Trước đây, chi thường xuyên cho khoa học công nghệ khoảng 12.000 tỷ đồng, nhưng hiện tổng kinh phí, gồm cả chi thường xuyên và chi đầu tư cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đã tăng gấp 7 lần.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện chính sách có độ trễ. Nghị quyết 57 được ban hành tháng 12/2024, trong khi nhiều quy định cụ thể hóa đến cuối năm 2025 hoặc năm 2026 mới có hiệu lực, ảnh hưởng tiến độ triển khai nhiệm vụ.
Cách xác định nhiệm vụ khoa học công nghệ cũng thay đổi. Nếu trước đây các đề tài chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học, thì hiện nay phải bắt đầu từ bài toán thực tiễn, có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học và đơn vị có nhu cầu ứng dụng.
“Cách làm này khó hơn, dù kinh phí cấp nhiều hơn”, ông Quân nói.
Một nguyên nhân khác là năng lực tổ chức thực hiện chưa đồng đều, một số cơ quan, đơn vị còn tâm lý e ngại khi triển khai nhiệm vụ mới.
Để khắc phục, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ làm việc trực tiếp với các địa phương nhằm nâng cao chất lượng lập dự toán; đồng thời phát triển hệ thống lập dự toán trực tuyến, hỗ trợ thẩm định để rút ngắn thời gian phân bổ kinh phí.
Bộ trưởng cho rằng áp lực giải ngân là có, nhất là khi các doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo đang cần nguồn lực để triển khai ý tưởng, sản phẩm mới. Tuy nhiên, đẩy nhanh tiến độ phải đi đôi với hiệu quả sử dụng vốn.
“Áp lực giải ngân là có, áp lực doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo cần kinh phí là có. Nhưng áp lực hơn nữa là từng đồng ngân sách phải được sử dụng hiệu quả”, ông nhấn mạnh.
