Trao đổi với Báo Tiền Phong, ông Lê Đình Phương, Giám đốc Ban quản lý KBTTN Pù Luông, chia sẻ về những giá trị nổi bật, thách thức và định hướng bảo tồn tại khu vực này.
Hệ sinh thái đa dạng
PV: Thưa ông, Pù Luông được đánh giá là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao của vùng Bắc Trung Bộ. Đâu là những giá trị nổi bật làm nên tầm quan trọng của Khu bảo tồn?
Ông Lê Đình Phương: Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông được thành lập năm 1999, với diện tích được giao quản lý gần 17.000ha trên địa phận 5 xã của tỉnh Thanh Hóa. Khu bảo tồn nằm ở phía Tây Bắc của dải núi đá vôi Pù Luông - Cúc Phương, có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn hệ sinh thái núi đá vôi và các sinh cảnh tự nhiên đặc trưng.
Pù Luông có hệ sinh thái phong phú, gồm rừng thường xanh trên núi đất, rừng trên núi đá vôi, rừng thứ sinh và các sinh cảnh nông nghiệp truyền thống. Theo kết quả điều tra, khu bảo tồn đã ghi nhận 1.579 loài thực vật và hơn 908 loài động vật, trong đó có nhiều loài nguy cấp, quý, hiếm, đặc hữu, được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam và thế giới.
Ngoài giá trị về đa dạng sinh học, Pù Luông còn có vai trò quan trọng trong bảo vệ nguồn nước đầu nguồn, hạn chế xói mòn, bảo vệ đất và duy trì cân bằng sinh thái. Đây cũng là nơi gắn bó lâu đời với cộng đồng người Thái, người Mường, lưu giữ nhiều tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên.
PV: Công tác bảo tồn tại Pù Luông đang đối mặt với những thách thức nào, thưa ông?
Ông Lê Đình Phương: Một trong những nguy cơ đáng quan tâm là tình trạng khai thác tài nguyên rừng trái pháp luật, săn bắn và bẫy bắt động vật hoang dã. Hoạt động chặt phá rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ tuy xảy ra nhỏ lẻ nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sinh cảnh tự nhiên. Khai thác khoáng sản cũng từng được ghi nhận là mối đe dọa đối với cấu trúc rừng.
Săn bắn, đặt bẫy có thể trực tiếp làm suy giảm quần thể động vật hoang dã, đặc biệt là các loài thú và chim. Khi sinh cảnh bị suy thoái, động vật không chỉ mất nơi cư trú mà còn bị ảnh hưởng đến nguồn thức ăn và khả năng sinh sản.
Công tác quản lý, bảo vệ rừng cũng gặp nhiều khó khăn do diện tích rộng, địa hình núi đá vôi hiểm trở, rừng rậm và địa bàn giáp ranh nhiều xã. Trong khi đó, lực lượng kiểm lâm còn mỏng; thực tế, mỗi kiểm lâm tiểu khu phải phụ trách trên 1.000ha rừng tự nhiên, khối lượng công việc lớn, nhiều nhiệm vụ kiêm nhiệm.
Ngoài ra, nguồn kinh phí cho bảo tồn, nghiên cứu khoa học, trang thiết bị và tuyên truyền còn hạn chế. Một bộ phận người dân vùng đệm vẫn gặp khó khăn về kinh tế, có sinh kế phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Vì vậy, bảo tồn cần đi đôi với hỗ trợ sinh kế, nâng cao nhận thức và tạo điều kiện để người dân tham gia bảo vệ rừng.
Bên cạnh đó, du lịch phát triển nhanh cũng đặt ra yêu cầu quản lý chặt chẽ. Nếu thiếu quy hoạch, hoạt động du lịch có thể phát sinh rác thải, gây áp lực lên môi trường và sinh cảnh, ảnh hưởng đến các giá trị văn hóa bản địa.
PV: Ban quản lý đã triển khai những biện pháp nào để ngăn chặn vi phạm và bảo vệ động vật hoang dã?
Ông Lê Đình Phương: Ban quản lý tăng cường tuần tra, kiểm tra rừng, phát hiện và ngăn chặn các hành vi săn bắn, bẫy bắt động vật rừng, chim hoang dã và chim di cư trái phép.
Trong 5 năm qua, lực lượng chức năng đã phát hiện 605 chiếc bẫy, gồm bẫy thòng lọng, bẫy dây, bẫy kẹp và bẫy lưới. Các nhóm động vật thường bị mắc bẫy là thú móng guốc, thú ăn thịt nhỏ và chim. Đơn vị đã tổ chức tháo gỡ bẫy, tăng cường tuần tra và phối hợp với chính quyền địa phương, công an các xã cùng các đơn vị giáp ranh để ngăn chặn vi phạm. Ban quản lý cũng phối hợp với lực lượng chức năng xử phạt nhiều trường hợp sử dụng súng và công cụ săn bắt động vật rừng.
Bên cạnh xử lý vi phạm, chúng tôi chú trọng tuyên truyền pháp luật, hỗ trợ sinh kế và xây dựng quy chế phối hợp với các lực lượng liên quan. Mục tiêu là giảm áp lực săn bắt, bảo vệ các quần thể động vật hoang dã và duy trì môi trường sống tự nhiên.
PV: Ông có thể cho biết công tác nghiên cứu khoa học tại Pù Luông đã đạt được những kết quả đáng chú ý nào?
Ông Lê Đình Phương: Hằng năm, Ban quản lý đề xuất và triển khai các đề tài, nhiệm vụ bảo tồn đa dạng sinh học theo Phương án quản lý rừng bền vững được Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt vào năm 2021.
Các hoạt động điều tra thực địa giúp bổ sung dữ liệu về thành phần loài, đánh giá hiện trạng hệ sinh thái và xác định những khu vực cần ưu tiên bảo vệ. Đáng chú ý, trong năm 2025, các nhà khoa học đã phát hiện sáu loài mới đối với khu bảo tồn, trong đó có một loài mới cho khoa học là chuột chũi Darwin (Euroscaptor darwini) và năm loài lần đầu tiên được ghi nhận tại Pù Luông.
Kết quả này tiếp tục khẳng định giá trị khoa học của khu bảo tồn, đồng thời cho thấy cần duy trì hoạt động điều tra, giám sát đa dạng sinh học. Những dữ liệu thu thập được là cơ sở để xác định các loài cần ưu tiên bảo vệ, theo dõi biến động và xây dựng giải pháp quản lý phù hợp.
Gắn sinh kế cộng đồng với phát triển du lịch bền vững
PV: Thưa ông, thời gian qua, Ban quản lý có những giải pháp gì để vừa bảo vệ rừng, vừa nâng cao đời sống cộng đồng?
Ông Lê Đình Phương: Trước đây, do đời sống còn khó khăn và tập quán sản xuất, sinh hoạt, một bộ phận người dân thường vào rừng khai thác gỗ, lâm sản phụ, săn bắt động vật hoang dã hoặc chăn thả gia súc tự do. Những năm gần đây, Ban quản lý đã đa dạng hóa hoạt động tuyên truyền thông qua họp thôn, bản, phát tờ rơi, xây dựng bảng biển và phối hợp với chính quyền địa phương tuyên truyền trên hệ thống loa truyền thanh.
Nhờ đó, nhận thức của cộng đồng từng bước được nâng lên; người dân hạn chế vào rừng khai thác trái phép, các hành vi vi phạm về bảo vệ rừng và săn bắt động vật hoang dã giảm rõ rệt, tình trạng chăn thả gia súc tự do trong rừng đặc dụng được kiểm soát tốt hơn.
Tuy nhiên, tuyên truyền cần đi đôi với tạo sinh kế để người dân giảm phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Thông qua phối hợp với tổ chức Gret của Pháp, Ban quản lý đã hỗ trợ một số mô hình trồng cây có giá trị kinh tế dưới tán rừng, gồm ngải đen tại thôn Pà Ban, sa nhân và cây lá khôi tại thôn Kho Mường, chè hoa vàng tại thôn Eo Điếu. Mỗi mô hình có diện tích một hecta.
Đơn vị cũng hỗ trợ các nhóm du lịch cộng đồng tập huấn nghiệp vụ, kỹ năng giao tiếp, đón tiếp khách và truyền thông trên mạng xã hội. Hoạt động giao khoán bảo vệ rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng được triển khai hằng năm, góp phần tăng thu nhập, đồng thời gắn trách nhiệm bảo vệ rừng với từng cộng đồng thôn, bản.
Chúng tôi xác định người dân không chỉ là đối tượng được tuyên truyền mà cần trở thành lực lượng trực tiếp tham gia bảo tồn. Khi rừng được bảo vệ mang lại lợi ích thiết thực về nguồn nước, môi trường sống và sinh kế, cộng đồng sẽ có thêm động lực chủ động gìn giữ tài nguyên thiên nhiên.
PV: Du lịch đang phát triển mạnh tại Pù Luông. Vậy làm thế nào để cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường?
Ông Lê Đình Phương: Pù Luông có lợi thế về cảnh quan, hệ sinh thái và văn hóa cộng đồng. Nếu được tổ chức phù hợp, du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng có thể tạo việc làm, tăng thu nhập, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo vệ thiên nhiên.
Khu bảo tồn đã được phê duyệt Đề án du lịch sinh thái vào năm 2023, làm cơ sở quy hoạch các điểm và tuyến du lịch. Hiện nay, tuyến trekking đỉnh Pù Luông đã được cải tạo đường đi và xây dựng nhà vệ sinh tại khu vực đỉnh cao 1.700m. Tuyến trải nghiệm, giáo dục môi trường rừng tại thác Canh Chan cũng đã đón các đoàn học sinh đến tham quan, tìm hiểu thiên nhiên.
Ban quản lý đồng thời kêu gọi doanh nghiệp tham gia đầu tư, liên doanh, liên kết và thuê môi trường rừng để phát triển du lịch theo quy định. Một số doanh nghiệp đã đến khảo sát, tìm hiểu cơ hội hợp tác.
Quan điểm xuyên suốt của chúng tôi là phát triển du lịch phải gắn với bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Các hoạt động trong rừng đặc dụng cần được kiểm soát chặt chẽ, tuân thủ quy hoạch và quy định hiện hành; đồng thời chú trọng quản lý chất thải, hạn chế tác động đến sinh cảnh và phát huy vai trò của cộng đồng địa phương.
Về lâu dài, bảo tồn và phát triển không phải hai mục tiêu đối lập. Một môi trường tự nhiên được gìn giữ tốt mới là nền tảng để du lịch Pù Luông phát triển bền vững. Chúng tôi xác định bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học phải là nền tảng cho mọi hoạt động phát triển, hướng tới gìn giữ giá trị thiên nhiên lâu dài và cải thiện đời sống người dân.
Xin cảm ơn ông!
