Trước những ý kiến trái chiều về đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, tạng sau khi chết và hiến một số loại mô khi còn sống, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội cho rằng dư luận quan tâm trước quy định liên quan đến trẻ em là điều dễ hiểu.
Từ thực tế điều trị, PGS Nguyễn Lân Hiếu chia sẻ nhiều trẻ mắc suy tim, suy thận giai đoạn cuối đang chờ ghép tạng. Không ít cháu đã không chờ được tạng phù hợp một phần vì luật hiện hành chưa cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến sau khi chết. Ghép tạng của người lớn cho trẻ nhỏ gặp nhiều khó khăn do chênh lệch về kích thước tạng và mạch máu.
Vì vậy, ông ủng hộ mục tiêu nhân văn này nhưng các quy định liên quan đến trẻ em cần được thiết kế chặt chẽ, tránh những kẽ hở có thể gây tổn hại cho các em hoặc tạo ra những hiểu lầm không đáng có trong dư luận.
Theo PGS Hiếu, cần phân biệt hai hình thức hiến mô, tạng: Hiến tạng sau khi chết và hiến một phần mô, bộ phận cơ thể khi người hiến còn sống. Mỗi hình thức có những điều kiện và yêu cầu bảo vệ riêng.
Với việc đăng ký hiến sau khi chết, pháp luật hiện hành chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi đăng ký. Dự thảo đề xuất mở rộng đối tượng, cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết và hiến xác nếu có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật.
Ông cho rằng đây là đề xuất cần thiết. Tuy nhiên, việc lấy mô, tạng chỉ thực hiện khi người hiến được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn nghiêm ngặt. Các điều kiện pháp lý và chuyên môn phải được tuân thủ đầy đủ, không thể chỉ dựa vào nguyện vọng hiến tặng đã đăng ký.
Đối với trẻ em, PGS Hiếu lưu ý rằng nguyện vọng của trẻ cùng chữ ký đồng ý của cha mẹ là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Ông đề xuất có thêm người thứ ba độc lập chứng kiến và cơ chế giám sát của cơ quan bảo vệ trẻ em nhằm bảo đảm nguyện vọng của trẻ được ghi nhận khách quan.
Bên cạnh quyền đăng ký hiến, ông Hiếu cũng đề nghị xem xét quyền từ chối hiến của trẻ. Dẫn kinh nghiệm tại Pháp, nơi trẻ trên 13 tuổi có quyền bày tỏ sự từ chối hiến mô, tạng trong trường hợp tử vong, ông cho rằng cần lưu ý bổ sung tình huống này khi xây dựng chính sách.
Theo ông, mở rộng quyền đăng ký hiến phải đi cùng cơ chế bảo đảm trẻ được bày tỏ nguyện vọng của mình, kể cả khi nguyện vọng đó là không hiến.
Với việc hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, PGS Hiếu đồng tình với quy định nghiêm cấm lấy những bộ phận không có khả năng tái sinh, như thận hoặc một phần gan, từ người dưới 18 tuổi.
Ông cũng ủng hộ đề xuất siết điều kiện hiến khi còn sống: Người từ đủ 18 tuổi mới được hiến cho thành viên gia đình và từ đủ 25 tuổi mới được hiến cho người ngoài gia đình. Việc quy định độ tuổi chặt chẽ hơn là một trong những biện pháp nhằm hạn chế nguy cơ mua bán tạng trá hình.
Tuy nhiên, với mô có khả năng tái sinh như tủy xương, dự thảo đưa ra cơ chế cho phép trẻ hiến trong những trường hợp nhất định. Cụ thể, trẻ từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến tủy cho thành viên gia đình khi không còn người lớn phù hợp; trẻ dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha mẹ hoặc anh chị em ruột trong hoàn cảnh tương tự. Quy định này không áp dụng đối với hiến máu.
Theo PGS Hiếu, điểm cần cân nhắc là liệu trẻ có thực sự được tự nguyện khi quyết định hiến tủy để cứu người thân hay không.
“Trên thực tế, khi anh hoặc chị trong nhà mắc bệnh nặng cần ghép tủy, một đứa em 15 tuổi rất khó nói lời từ chối, ngay cả khi chúng ta hỏi riêng cháu. Người đại diện ký đồng ý lúc đó cũng chính là người đang mong đứa con kia được cứu”, ông phân tích.
Trong hoàn cảnh ấy, sự đồng ý của trẻ có thể chịu tác động từ tình cảm gia đình, tâm lý muốn cứu người thân hoặc áp lực từ những người xung quanh. Vì vậy, chỉ yêu cầu trẻ và cha mẹ cùng ký đồng ý chưa chắc đã bảo đảm đầy đủ tính tự nguyện.
Từ đó, ông đề xuất với nhóm trẻ từ 15 đến dưới 18 tuổi, cần thu hẹp phạm vi người nhận tủy thuộc diện thành viên gia đình, giới hạn ở cha mẹ đẻ và anh chị em ruột. Đồng thời, người tư vấn phải thực sự độc lập, không liên quan đến ê-kíp ghép, để trẻ có cơ hội hiểu rõ lợi ích, nguy cơ và bày tỏ ý kiến mà không chịu sức ép.
Trẻ em cần được cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi, khả năng nhận thức và được tự do bày tỏ ý kiến trong các quyết định liên quan trực tiếp đến cơ thể mình.
Cha mẹ có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ con, nhưng mong muốn của người lớn không mặc nhiên đồng nghĩa với lợi ích tốt nhất của trẻ. Ngược lại, cũng không nên tuyệt đối hóa ý kiến của trẻ mà bỏ qua độ tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng hiểu những hệ quả của quyết định.
Ông cho rằng cần tìm được điểm cân bằng giữa việc lắng nghe nguyện vọng của trẻ và trách nhiệm bảo vệ trẻ trước những quyết định vượt quá khả năng nhận thức hoặc khiến các em phải chịu áp lực tâm lý quá lớn.
“Lắng nghe trẻ không có nghĩa là bắt trẻ gánh một quyết định vượt quá sức mình; nhưng bảo vệ trẻ cũng không có nghĩa là tước đi quyền được nói của các con”, PGS Hiếu chia sẻ.
Theo vị chuyên gia, mở rộng nguồn mô, tạng để cứu các em nhỏ mắc bệnh hiểm nghèo là mục tiêu cần thiết. Nhưng quá trình xây dựng chính sách phải đồng thời bảo đảm quyền lợi, sự an toàn và phẩm giá của trẻ hiến.
“Không thể cứu một đứa trẻ bằng cách đặt một đứa trẻ khác vào nguy cơ”, PGS Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh.
Theo ông, tính nhân văn của chính sách không chỉ nằm ở số trẻ được cứu sống nhờ nguồn mô, tạng mới, mà còn ở cách hệ thống pháp luật bảo đảm lợi ích tốt nhất của từng đứa trẻ, dù các em là người nhận hay người hiến.
Xôn xao việc lấy ý kiến trẻ em về dự thảo Luật hiến mô, tạng sửa đổi
