Lật từng tấc đá, nắm đất tìm liệt sĩ
Những ngày đầu tháng 6, khi mùa mưa bắt đầu phủ xuống cánh rừng trên đất bạn Lào, cũng là lúc những người lính Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ (Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh) khép lại một mùa khô dài sau gần 8 tháng băng rừng, vượt núi tìm đồng đội. Trong căn phòng làm việc của Thượng tá Trần Văn Sơn, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, những cuốn sổ đã sờn mép vẫn được nâng niu cất giữ.
Trên từng trang giấy là chi chít tọa độ, địa danh, những lời kể ngắt quãng của già làng, dân bản ở nước bạn Lào. Đó là các thông tin được đội quy tập chắt lọc qua nhiều năm, là manh mối để những người lính lần theo dấu vết tìm hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại nước bạn Lào.
Nhắc đến mùa khô 2025 - 2026, ánh mắt người đội trưởng chợt sáng lên trong niềm vui lẫn xúc động. Trong ký ức của Thượng tá Sơn, đó là một mùa tìm kiếm đặc biệt khi tìm, đưa được 9 hài cốt liệt sĩ về an táng tại Nghĩa Trang Nầm (xã Tứ Mỹ). Thượng tá Sơn kể lại, đúng ngày 17/10/2025, 27 cán bộ, chiến sĩ của đội lên đường sang Lào thực hiện nhiệm vụ.
Chuyến đi mang theo nhiều kỳ vọng khi đơn vị tiếp nhận thông tin từ một người dân địa phương về khu vực nghi có hài cốt bộ đội Việt Nam hy sinh trong chiến tranh tại huyện Viêng Thong, tỉnh Bolikhămxay. Từ những nguồn tin ít ỏi ấy, đội quy tập bắt đầu hành trình tìm đến một hang đá nằm sâu trong vùng núi đá vôi. Nơi đây hầu như không có dấu chân người, xa nguồn nước, không sóng điện thoại, bốn bề là núi đá và rừng già.
Tính đến tháng 6/2026, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Nghệ An đã tìm kiếm, cất bốc được 13.290 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 12.817 hài cốt trên đất Lào. Hàng nghìn người con của đất nước đã được trở về trong vòng tay gia đình sau nhiều thập kỷ lưu lạc. Riêng mùa khô 2025 - 2026, đơn vị tiếp tục quy tập được 80 hài cốt liệt sĩ, hoàn thành toàn bộ kế hoạch đề ra.
“Khi tiếp cận hiện trường, chúng tôi phát hiện nhiều dấu tích chiến tranh còn sót lại như mảnh đạn, mảnh tăng võng. Điều đó cho thấy bộ đội ta từng hoạt động, chiến đấu tại đây. Lúc ấy anh em ai cũng hồi hộp, vừa hy vọng vừa xúc động”, Thượng tá Sơn nhớ lại.
Sau khi khoanh vùng, công việc khai quật được triển khai ngay giữa cái nắng khắc nghiệt. Những đôi bàn tay chai sạn thay nhau lật từng phiến đá, gạt từng nắm đất với sự cẩn trọng gần như tuyệt đối, bởi dưới lớp đất đá ấy có thể là đồng đội của họ. Thế rồi khoảnh khắc mong chờ cũng đến. Hài cốt liệt sĩ đầu tiên được phát hiện. Tiếp đó là hài cốt thứ hai, rồi thứ ba... Mỗi phát hiện mới lại thắp lên thêm niềm hy vọng trong lòng những người lính quy tập. Đến khi xác định có 7 hài cốt liệt sĩ cùng nằm trong khu vực hang đá, cả đội gần như lặng đi vì xúc động.
Việc tìm thấy 7 hài cốt liệt sĩ giữa núi rừng Bolikhămxay không chỉ là niềm vui của riêng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ Hà Tĩnh. Đó còn là một phần trong hành trình tìm kiếm, đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với quê hương đang được triển khai trên cả nước thông qua Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”.
Bước tiếp dấu chân những người anh hùng
Giữa đại ngàn nước bạn Lào, nơi chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, những bước chân tìm đồng đội vẫn chưa bao giờ ngừng nghỉ. Tháng 10/2023, Thiếu tá Nguyễn Quốc Đại có mặt trong hàng ngũ Đội quy tập hài cốt liệt sỹ, Bộ CHQS tỉnh Nghệ An hành quân sang Lào.
Hành trang mang theo không chỉ là cuốc, xẻng, lương thực cho những tháng ngày bám rừng mà còn là trách nhiệm và lời hứa với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc. “Gian khổ, hiểm nguy chúng tôi không nề hà, chỉ mong tìm và đưa các anh, các bác trở về với gia đình”, Thiếu tá Đại chia sẻ.
Nhưng thử thách lớn nhất lại là thời gian. Hơn 50 năm đã trôi qua kể từ ngày những người lính tình nguyện Việt Nam nằm lại trên đất bạn. Địa hình thay đổi, những dấu tích chiến tranh dần bị xóa nhòa. Nhiều vị trí chôn cất bị đất đá vùi lấp, bị dòng nước cuốn trôi hoặc bị che phủ bởi rừng cây. Những nhân chứng từng biết nơi các liệt sĩ an nghỉ nay phần lớn đã già yếu hoặc đã đi xa.
Trung tá Nguyễn Hồng Thoa, Trợ lý Chính sách - Dân vận Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ tâm sự: “Chúng tôi luôn xác định công việc tìm hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ đặc biệt thiêng liêng, cao quý và cũng là mệnh lệnh từ trái tim. Dù khó khăn đến đâu cũng phải cố gắng tìm kiếm, đưa các anh, các bác trở về với quê hương”.
Giữa mênh mông núi rừng ấy, những người lính quy tập vẫn lặng lẽ đào từng hố đất, kiên trì lần tìm từng dấu vết nhỏ nhất. Bàn tay Thiếu tá Đại chi chít những vết chai sần. Có những ngày cuốc bổ xuống lớp đá cứng khiến tay bật máu. Nhưng anh bảo, mọi nhọc nhằn đều tan biến khi phát hiện dấu tích của đồng đội. Tiếng reo “Tìm thấy rồi!” giữa rừng sâu luôn là khoảnh khắc khiến những người lính nghẹn lại. Đó không chỉ là niềm vui của người làm nhiệm vụ, mà còn là niềm vui của những người mẹ, người vợ, người con đã mòn mỏi đợi chờ suốt hàng chục năm.
“Chỉ cần thấy một mảnh tăng, một chiếc dép lốp hay một mẩu báng súng xuất hiện dưới lòng đất là anh em lại có thêm hy vọng. Đến khi tìm thấy hài cốt liệt sĩ, ai cũng xúc động. Cảm giác như vừa tìm được người thân của mình vậy”, Thiếu tá Đại nói.
Thượng tá Chế Ngọc Hà, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Nghệ An cho biết, đơn vị đang dồn toàn lực thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Mùa khô tập trung tìm kiếm thực địa trên đất Lào, mùa mưa triển khai lấy mẫu sinh phẩm tại các nghĩa trang trong nước để phục vụ giám định ADN.
“Công việc ngày càng khó khăn khi thời gian chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Nhưng mỗi lần nghĩ đến những người mẹ vẫn ngóng con, những người vợ chưa một lần biết nơi chồng nằm lại, chúng tôi lại tự nhủ phải cố gắng nhiều hơn nữa”, Thượng tá Hà chia sẻ.
(Còn nữa)
