Theo dấu những người lính lên điểm cao 685
Giữa tháng 6/2026, chúng tôi có mặt ở xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang (Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang cũ). Nơi đây được ví là “lò vôi thế kỷ” vì có địa hình đồi núi đá vôi hiểm trở và từng hứng chịu nhiều bom đạn nhất trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc.
5 giờ sáng. Giữa thung lũng còn chìm trong màn sương dày đặc, ánh đèn pin đã thấp thoáng trong khu lán dã chiến của Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang. Không tiếng cười nói. Không khí buổi giao nhiệm vụ ngắn gọn và trang nghiêm.
Trước khi lên đường, Thượng tá Trần Quang Huy, Đội trưởng Đội tìm kiếm lặng lẽ thắp hương trước những phần hài cốt vừa được tìm thấy trong những ngày trước đó. Khói hương quyện vào sương núi. Xa xa, điểm cao 685 hiện lên như một bức tường đá xám sẫm giữa biên cương.
“Hôm nay tiếp tục công việc tại khu vực vừa tìm thấy 3 bộ hài cốt liệt sĩ. Nhóm phá đá cửa hang, nhóm mở đường, nhóm tiếp tục tìm kiếm. Khẩn trương nhưng phải tuyệt đối an toàn”, Thượng tá Huy dặn dò.
Ít phút sau, đoàn bắt đầu xuất phát. Tôi theo chân những người lính bước vào hành trình tìm đồng đội giữa một trong những chiến địa khốc liệt nhất của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Con đường dẫn lên các mỏm E2, E4 của điểm cao 685 giống một sợi chỉ vắt ngang sườn núi. Bên phải là vách đá. Bên trái là vực sâu.
Sau cơn mưa đêm, mặt đường nhão nhoẹt. Chiếc xe máy chở tôi cùng một chiến sĩ nhiều lần quay tít bánh giữa dốc đất dựng đứng. Có đoạn cả hai phải xuống dắt bộ. Có đoạn người lái phải gằn ga liên tục để chiếc xe nhích từng mét một. “Cẩn thận nhé, bên này tụt bánh là xuống vực đấy!”, người chiến sĩ trẻ nhắc nhở.
Suốt nhiều năm, vị trí hang Quây vẫn chỉ tồn tại trong những lời kể. Không có tọa độ cụ thể, không có dấu mốc rõ ràng, chỉ là những mảnh ký ức rời rạc còn sót lại sau gần nửa thế kỷ.
Lên đến chân điểm cao, xe máy dừng hẳn. Từ đây trở đi chỉ còn cách đi bộ. Trước mặt chúng tôi là những vách đá tai mèo dựng đứng. Những thân, cành cây rừng được ghép thành bậc thang tạm. Dây thừng được căng dọc theo sườn núi. Người đi trước bám dây leo lên. Người phía sau nối tiếp. Chưa đầy một giờ đồng hồ, lưng áo tất cả đều ướt đẫm.
Hơi nóng từ đá núi hắt lên khiến không khí trở nên ngột ngạt. Chiến sĩ quân y Sằm Minh Phú vừa leo vừa chỉ tay xuống con đường vừa đi qua. “Để mở được tuyến này, anh em phải phát dọn gần 3 ngày. Đường chưa đầy 1 km nhưng toàn đá và vực”.
Phá đá mở lối vào hang Quây
Ở một mỏm núi nhô ra giữa lưng chừng điểm cao, 5 cán bộ, chiến sĩ đang bám mình trên những phiến đá tai mèo để phá cửa hang nghi là hang Quây. Trên điểm cao 685, câu chuyện về hang Quây từ lâu vẫn được nhiều cựu chiến binh nhắc tới. Theo ký ức của những người từng chiến đấu tại đây, đó là nơi bộ đội ta tập kết lực lượng trong những ngày chiến sự ác liệt. Một trận pháo kích dữ dội của đối phương đã đánh sập cửa hang. Nhiều chiến sĩ được cho là đã không kịp thoát ra ngoài.
Gần đây, đơn vị tiếp tục thu thập được thêm một số manh mối liên quan đến khu vực nghi vấn. Với những người lính làm công tác quy tập, chỉ cần như vậy đã là đủ để bắt đầu một cuộc tìm kiếm mới.
Để xác định được khu vực đang phá đá hôm nay, cán bộ trong đội đã phải nhiều lần khảo sát thực địa. Khi xác định được vị trí nghi vấn, khó khăn mới thực sự bắt đầu.
Hơn 40 năm trôi qua, cửa hang giờ chỉ còn là một khối đá khổng lồ. Những tảng đá lớn chồng lên nhau cao quá đầu người. Xẻng công binh không thể đào. Xà beng cũng không thể bẩy. Cách duy nhất là dùng máy đục bê tông phá từng mảng đá.
Tôi đứng cách đó vài mét vẫn cảm nhận rõ độ rung truyền qua mặt đất mỗi khi mũi khoan ăn sâu vào đá. Mồ hôi từ gương mặt người lính nhỏ xuống những phiến đá trắng xám. Có lúc, mũi khoan bật ngược trở lại vì gặp lớp đá quá cứng. Có lúc cả nhóm phải dừng lại để tính toán hướng đục mới. “Đá ở đây cứng lắm. Nhưng xác định có manh mối thì phải làm bằng được”, Thượng tá Huy nói khi mắt vẫn hướng về phía cửa hang.
Đến gần trưa, những đám mây đen bất ngờ kéo qua các sườn núi. Người trong đội bắt đầu sốt ruột. Ở Vị Xuyên, nắng và mưa chỉ cách nhau vài phút. Mưa đến đồng nghĩa với nguy cơ đá lăn, đá lở. Những dấu vết mong manh của đồng đội có thể bị xóa sạch. “Anh em sợ nhất là trời đổ mưa khi đang có dấu tích. Chậm một trận mưa là mọi thứ có thể thay đổi hết”, Thượng tá Huy nói.
Ông bảo, còn một khó khăn nữa, không phải leo núi, cũng không phải phá đá, mà là thời gian. Gần nửa thế kỷ đã trôi qua, nhiều hài cốt không còn nguyên vẹn. Nhiều vị trí chỉ còn những mẩu xương nhỏ lẫn trong đất đá. Nhiều thông tin chỉ còn là ký ức mờ nhạt của những cựu chiến binh tuổi đã ngoài bảy mươi. Muốn tìm được một liệt sĩ, đôi khi phải đào bới hàng chục vị trí nghi vấn.
Nhưng từ ngày 15/3 đến nay, Đội tìm kiếm đã cất bốc được 13 hài cốt liệt sĩ, trong đó có hai hài cốt tập thể. Đằng sau con số ấy là hàng chục vị trí nghi vấn được đào bới, kiểm tra. Có nơi anh em phải mở đường nhiều ngày mới tiếp cận được, có nơi đào sâu nhưng không thu được kết quả, có nơi phải quay lại nhiều lần.
Chiều muộn, khi các tổ công tác bắt đầu thu dọn hiện trường, tiếng máy khoan cũng ngừng lại. Trước khi xuống núi, Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp, Đội phó Đội tìm kiếm nhắc nhở anh em kiểm tra lại toàn bộ khu vực làm việc, thu gom vật tư và bảo đảm an toàn.
Giữa những triền đá tai mèo xám lạnh, tôi chợt hiểu vì sao những người lính này vẫn bền bỉ gắn bó với công việc đầy hiểm nguy suốt nhiều năm qua. Bởi phía sau mỗi cuộc tìm kiếm không chỉ là nhiệm vụ mà còn là hành trình đưa những người đồng đội trở về.
Và như lời Thượng tá Tiệp, khoảnh khắc đáng nhớ nhất luôn là khi từ một sườn núi bất chợt vang lên tiếng hô lớn: “Tìm thấy rồi!”. Âm thanh ấy lập tức vọng qua các vách đá, lan sang những mũi tìm kiếm khác. Giữa núi rừng Vị Xuyên, đó không chỉ là tín hiệu của một cuộc tìm kiếm thành công. Đó còn là lời báo tin rằng sau gần nửa thế kỷ, một người lính nữa đã được đồng đội tìm thấy.
Nhưng hôm ấy cửa hang Quây vẫn chưa được mở, các cuộc tìm kiếm nhiều nơi vẫn tiếp diễn trên đất này!
Tháng 12/2025, tại buổi làm việc với các bộ, ngành về chính sách người có công và công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu xây dựng lộ trình cụ thể, ưu tiên khoanh vùng, rà phá khu vực lõi, phấn đấu hoàn thành cơ bản nhiệm vụ quy tập hài cốt liệt sĩ tại vùng lõi Vị Xuyên trước dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/2027). Tổng Bí thư nhấn mạnh, việc tìm kiếm, xác định danh tính và đưa các liệt sĩ trở về không chỉ là nhiệm vụ quản lý nhà nước mà còn là mệnh lệnh chính trị, là đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, thể hiện trách nhiệm và lòng biết ơn của Đảng, Nhà nước và Nhân dân đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Tổng Bí thư giao Quân ủy Trung ương chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành và địa phương đẩy nhanh công tác rà phá bom mìn, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại các địa bàn trọng điểm như Vị Xuyên, Lào Cai, Lạng Sơn; đồng thời đẩy mạnh lấy mẫu sinh phẩm, giám định ADN để xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin.
