Nhiều nước trong khu vực lo ngại những nhượng bộ quá mức dành cho Iran sẽ giúp Tehran gia tăng sức mạnh, từ đó làm thay đổi cán cân an ninh Trung Đông và ảnh hưởng đến các tuyến vận chuyển dầu mỏ.
Nhà ngoại giao hàng đầu của Mỹ đã tới UAE vào tối 23/6, sau đó sẽ tiếp tục đến Kuwait và Bahrain trong những ngày tới. Tại đó, ông sẽ gặp các quan chức của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) - khối gồm Ả-rập Xê-út, Qatar, Oman, UAE, Kuwait và Bahrain.
Khi được hỏi liệu có đề cập tới những lo ngại của các đồng minh về bản ghi nhớ Mỹ - Iran hay không, ông Rubio cho biết: “Chắc chắn vấn đề này sẽ được nêu ra trong những cuộc thảo luận”. Ngoại trưởng Mỹ cho biết các bên cũng sẽ trao đổi về những nội dung không được đề cập trong bản ghi nhớ.
Các nước Vùng Vịnh đặc biệt quan ngại về một số điều khoản trong văn bản này, bao gồm việc không áp đặt giới hạn với chương trình tên lửa đạn đạo của Iran; lập quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD cho Iran; những điều khoản có thể mở rộng ảnh hưởng khu vực của Tehran và vai trò của nước này đối với các tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược.
Ông Rubio cho biết sẽ không yêu cầu các đồng minh khu vực đóng góp cho quỹ tái thiết trong chuyến công du lần này, dù bản ghi nhớ với Iran hàm ý rằng các nước trong khu vực có thể phải gánh một phần chi phí.
“Đó vẫn còn là câu chuyện của tương lai”, ông Rubio nói. Ngoại trưởng Mỹ nhấn mạnh việc Iran có nhận được nguồn tài chính hay không còn phụ thuộc vào hành động của Tehran trong thời gian tới.
Cả 6 nước GCC đều là đồng minh chiến lược của Mỹ và đã hỗ trợ hậu cần ở nhiều mức độ khác nhau cho Washington trong cuộc chiến Mỹ - Israel chống Iran. Những quốc gia này cũng hứng chịu các đòn không kích của Iran trong thời gian chiến sự.
Theo nhiều nguồn tin ngoại giao, một số quốc gia Vùng Vịnh cảm thấy thất vọng và bất ngờ vì thỏa thuận tạm thời có thể mở đường cho việc bình thường hóa quan hệ giữa Mỹ và Iran - quốc gia Hồi giáo dòng Shiite vốn là đối thủ lớn nhất của các nước GCC do người Sunni lãnh đạo.
Quan điểm của các quốc gia này có ý nghĩa quan trọng đối với Washington.
UAE, Ả-rập Xê-út, Qatar, Kuwait và Bahrain đều đang cho Mỹ đặt căn cứ quân sự, tạo nên nền tảng chủ chốt cho cấu trúc an ninh của Washington tại Trung Đông. Nếu bất kỳ quốc gia nào trong số này điều chỉnh quan hệ an ninh với Mỹ, dù chỉ ở mức độ hạn chế, điều đó cũng có thể tác động đáng kể tới chiến lược quân sự của Mỹ trong khu vực.
Bất ngờ và lo lắng
Đối với ông Rubio, người gần đây gần như đứng ngoài tiến trình đàm phán với Iran, chuyến đi lần này đòi hỏi sự cân bằng tinh tế. Một mặt, ông cần trấn an các đồng minh khu vực; mặt khác, ông không thể chỉ trích thoả thuận tạm thời Mỹ - Iran.
Tổng thống Donald Trump vẫn ủng hộ mạnh mẽ thỏa thuận ký tuần trước, bất chấp phản đối của một số nghị sĩ Cộng hòa rằng chính quyền đã nhượng bộ Tehran quá nhiều.
Trước khi chiến tranh bùng nổ vào cuối tháng 2, các nước GCC đều kêu gọi giải pháp ngoại giao. Trong thời gian xung đột, họ cũng tiếp tục thúc đẩy lối thoát thông qua đàm phán, dù trên thực tế vẫn hỗ trợ các hoạt động quân sự của Mỹ.
Tuy nhiên, những điều khoản cụ thể của bản ghi nhớ đã khiến nhiều quan chức khu vực bất ngờ.
Một trong những mối lo lớn nhất của họ là tên lửa đạn đạo. Trong suốt cuộc chiến, chính quyền Mỹ nhiều lần tuyên bố mục tiêu trọng tâm của họ là phá hủy năng lực tên lửa đạn đạo của Iran. Điều này phù hợp với lợi ích của các quốc gia Ả-rập Vùng Vịnh, vì họ đều nằm trong tầm bắn của tên lửa Iran.
Thế nhưng bản ghi nhớ không đề cập đến vấn đề tên lửa. Thậm chí ông Trump gần đây còn tuyên bố rằng việc cấm Tehran sở hữu các loại vũ khí này là “không công bằng”.
Ngoài ra, quỹ tái thiết 300 tỷ USD cũng khiến các nước láng giềng lo ngại Iran có thể tận dụng nguồn lực tài chính này để tăng cường sức mạnh quân sự và mở rộng hỗ trợ các lực lượng đồng minh trong khu vực.
Iran bác bỏ mọi cáo buộc can thiệp bí mật, nhưng trước đây từng công khai bày tỏ ủng hộ các nhà hoạt động Shiite ở Bahrain.
Giới lãnh đạo Bahrain đặc biệt lo lắng Iran khi được tiếp thêm nguồn lực tài chính có thể kích động bất ổn trong cộng đồng người Shiite chiếm đa số tại quốc đảo này. Trong giai đoạn Mùa xuân Ả-rập, Bahrain từng xảy ra các cuộc biểu tình quy mô lớn kéo dài.
Một điểm gây tranh cãi khác là bản ghi nhớ dường như thừa nhận Iran có thể đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát eo biển Hormuz trong tương lai.
Đây là tuyến đường vận chuyển năng lượng huyết mạch của các nước Vùng Vịnh. Ông Rubio khẳng định Iran sẽ không thể thu phí qua lại eo biển này vì điều đó trái với luật pháp quốc tế.
Ở tầm rộng hơn, các quan chức Mỹ đang nói tới khả năng “tái thiết lập toàn diện” quan hệ với Tehran. Cuối tuần qua, Phó Tổng thống JD Vance cho biết Washington sẵn sàng “chuyển đổi căn bản” mối quan hệ với Iran.
Nhà bình luận kỳ cựu người Ả-rập Xê-út Abdulrahman Al-Rashed viết trên tờ Arab News: “Thỏa thuận này đang phục hồi vị thế của chính quyền Tehran như một cường quốc khu vực”.
Ông cho rằng phần lớn số tiền mà Iran có thể nhận được trong thời gian tới sẽ được dùng để tăng cường năng lực quân sự thay vì cải thiện đời sống người dân hoặc hỗ trợ nền kinh tế Iran.
