Theo các chuyên gia, việc này không phù hợp quy định pháp luật hiện hành cũng như xu thế quốc tế, đồng thời thiếu cơ sở khoa học khi thực hiện quản lý theo địa giới hành chính, thay vì tính toàn vẹn và thống nhất của hệ sinh thái.
Chưa đúng pháp luật về lâm nghiệp, đa dạng sinh học, tổ chức chính quyền địa phương
Mới đây, thành phố Đồng Nai kiến nghị lên Trung ương xem xét giao địa phương quản lý diện tích 45.543ha đất rừng thuộc địa giới hành chính Thành phố trong tổng số 71.187ha của Vườn Quốc gia Cát Tiên, nhằm bảo đảm công tác quản lý, bảo vệ rừng thống nhất, đồng bộ và hiệu quả.
Vườn quốc gia Cát Tiên trải dài trên địa phận hai tỉnh Đồng Nai và Lâm Đồng, là Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam được Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) công nhận trong danh sách GREENLIST, một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật toàn cầu về bảo tồn đa dạng sinh học, cũng là vườn quốc gia thứ 72 trong tổng số 312.000 vườn quốc gia và khu bảo tồn trên thế giới nhận danh hiệu này. Đây cũng là khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận với hệ thống động thực vật phong phú bậc nhất Việt Nam.
Hiện nay Vườn quốc gia Cát Tiên do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý theo quy định pháp luật về Lâm nghiệp, Đa dạng sinh học và Luật Tổ chức Chính quyền địa phương. Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao quản lý các khu bảo tồn, vườn quốc gia liên tỉnh.
Trước kiến nghị của Thành phố Đồng Nai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong công văn gửi Văn phòng Chính phủ cho biết, Vườn quốc gia Cát Tiên hiện được đánh giá là một trong những mô hình quản lý rừng đặc dụng tiêu biểu, hiệu quả hàng đầu thế giới.
Những danh hiệu quốc tế mà Vườn đạt được có giá trị đặc biệt quan trọng, được xây dựng qua quá trình đầu tư lâu dài với sự tham gia, hỗ trợ của Nhà nước và nhiều tổ chức quốc tế.
Vì vậy, việc thay đổi mô hình quản lý có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro, ảnh hưởng đến tính ổn định, tính toàn vẹn của hệ sinh thái, đồng thời tác động trực tiếp đến việc duy trì các tiêu chuẩn của hệ sinh thái và cảnh quan tự nhiên đã được các tổ chức quốc tế phong tặng, công nhận và cam kết quốc tế của Việt Nam trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng cho rằng, các Vườn quốc gia thuộc Trung ương quản lý không chỉ thực hiện chức năng quản lý, bảo vệ, bảo tồn và phát triển rừng bền vững đơn thuần, mà còn đóng vai trò là nền tảng thực tiễn và khoa học quan trọng phục vụ hoạch định chiến lược quốc gia về bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học, quản lý và phát triển tài nguyên rừng bền vững.
Đặc biệt, góp phần khẳng định cam kết và vị thế của Việt Nam trong thực hiện các mục tiêu, điều ước và sáng kiến quốc tế về bảo tồn thiên nhiên và ứng phó với biến đổi khí hậu.
Cơ quan này lo ngại, việc chuyển giao cho Thành phố Đồng Nai quản lý một phần diện tích đất rừng thuộc địa giới hành chính địa phương trong tổng số 71.187 ha của Vườn quốc gia Cát Tiên sẽ dẫn đến chia cắt quản lý theo địa giới hành chính thay vì đảm bảo tính toàn vẹn, thống nhất của hệ sinh thái, tiềm ẩn nguy cơ phân mảnh hệ sinh thái, ảnh hưởng đến tính thống nhất trong công tác bảo tồn, có thể làm suy giảm hiệu quả quản lý và tác động trực tiếp đến mục tiêu bảo tồn lâu dài của Vườn quốc gia.
Cơ quan này cũng cho rằng, trường hợp điều chuyển toàn bộ Vườn quốc gia về địa phương quản lý có thể dẫn đến việc điều chỉnh địa giới hành chính các tỉnh, thành phố (thuộc thẩm quyền Quốc Hội), đặc biệt làm chia tách diện tích rừng về các địa phương khác nhau, không phù hợp với quy hoạch Lâm nghiệp, quy hoạch Bảo tồn Đa dạng sinh học và quy định của pháp luật hiện hành.
Đi ngược xu thế quốc tế
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các Vườn quốc gia thuộc Trung ương hiện đang quản lý gần 270.000ha rừng, chỉ chiếm khoảng 0,018% diện tích rừng của cả nước. Đây là những khu rừng đặc dụng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đại diện cho nhiều hệ sinh thái rừng tiêu biểu của Việt Nam, đồng thời mang tầm quan trọng khu vực và quốc tế về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học.
Hiện nay, thực tiễn xu hướng quốc tế cho thấy, với các Vườn quốc gia có giá trị đặc biệt về đa dạng sinh học, quy mô lớn và tính liên vùng, liên tỉnh cao, nhiều quốc gia đều duy trì mô hình quản lý tập trung ở cấp Trung ương, thông qua các cơ quan chuyên trách quốc gia về lâm nghiệp và bảo tồn thiên nhiên.
Tại Hoa Kỳ, hệ thống Vườn quốc gia do Cơ quan Công viên quốc gia trực thuộc Bộ Nội vụ Liên bang quản lý; tại Nam Phi do cơ quan trực thuộc Bộ Môi trường quản lý; tại Australia, các Vườn quốc gia quan trọng được Chính phủ Liên bang trực tiếp quản lý.
Tại Trung Quốc, hệ thống Vườn quốc gia được quản lý thống nhất bởi Cục Công viên quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia trực thuộc Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ Quốc gia Trung Quốc. Trong khu vực Đông Nam Á, Indonesia và Thái Lan cũng quản lý Vườn quốc gia theo hướng tập trung ở cấp Trung ương.
Từ căn cứ quy định của pháp luật hiện hành, cơ sở khoa học và thực tiễn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường kiến nghị chưa giao diện tích đất rừng thuộc địa giới hành chính Thành phố Đồng Nai trong tổng số 71.187 ha của Vườn quốc gia Cát Tiên về Thành phố Đồng Nai quản lý.
Câu chuyện không riêng Cát Tiên
Hiệp hội Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam (VNPPA) mới đây cũng gửi kiến nghị lên Bộ Nông nghiệp và Môi trường liên quan đến việc chuyển vườn quốc gia liên tỉnh về địa phương quản lý.
Theo Hiệp hội này, các vườn quốc gia do Bộ Nông nghiệp và môi trường quản lý ổn định, ngày càng phát triển theo đúng tôn chỉ, mục đích pháp luật quy định; bảo tồn, khôi phục những giá trị sinh thái tự nhiên, đa dạng sinh học tiêu biểu; xây dựng các mô hình giáo dục môi trường điển hình, tổ chức nghiên cứu khoa học bảo tồn trong nước và quốc tế.
Nhiều vườn đang hợp tác hiệu quả với các tổ chức quốc tế và trong nước về cứu hộ, tái thả động vật quý hiếm, nguy cấp, gắn bảo tồn với phát triển du lịch sinh thái bền vững, không xâm hại tài nguyên thiên nhiên.
Kết quả là nhiều vườn quốc gia đã được các tổ chức quốc tế ghi nhận, trao các giải thưởng quốc tế cùng với công nhận Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới của UNESCO, Danh lục xanh của Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế IUCN.
VNPPA cho rằng, các vườn quốc gia đang được quản lý ổn định và phát triển tốt thì không nên thay đổi phương thức tổ chức quản lý, bởi nguyên tắc trong quản lý hệ sinh thái là các vườn quốc gia nằm trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố cần tổ chức quản lý theo hệ sinh thái tự nhiên, không nên chia cắt theo địa giới hành chính nhằm đảm bảo tính toàn vẹn của hệ sinh thái và bảo tồn lâu dài các loại động, thực vật, đặc biệt là động thực vật nguy cấp, quý hiếm.
Trong trường hợp cần thiết phải phân cấp quản lý các vườn này cho tỉnh, thành phố thì cần đánh giá một cách khoa học, khách quan, xác định những khó khăn, vướng mắc, hạn chế, rủi ro có thể dẫn tới nguy cơ xâm hại hệ sinh thái trong tương lai, đồng thời có phương án chuyển giao quản lý, bảo tồn và phát triển đáng tin cậy, không đánh đổi môi trường sinh thái, cảnh quan để phát triển kinh tế đơn thuần.
Trong công văn, VNPPA đề nghị Bộ Nông nghiệp và môi trường xem xét, cân nhắc việc chuyển các vườn quốc gia nằm trên địa bàn nhiều tỉnh cho một tỉnh, thành phố trực tiếp quản lý.
Đồng thời, chỉ đạo các cơ quan có chức năng tổng kết hiệu quả quản lý thực tiễn, đánh giá tổng thể toàn bộ hệ thống rừng đặc dụng, khu bảo tồn thiên nhiên, hành lang đa dạng sinh học, khu bảo tồn biển và đất ngập nước.
Đặc biệt, theo VNPPA, cần xây dựng đề án quốc gia về tổ chức và quản trị hệ thống bảo tồn thiên nhiên, trong đó có các vườn quốc gia. Trên cơ sở đó, hoàn thiện hệ thống pháp luật đầy đủ, toàn diện, thống nhất và ổn định.
Theo VNPPA, Nhà nước thành lập các vườn quốc gia chủ yếu để bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên, nguồn gen sinh vật rừng, nghiên cứu khoa học, bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa - tín ngưỡng, danh lam thắng cảnh kết hợp du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí. Theo đó, các vườn quốc gia không đặt nặng mục đích phát triển kinh tế đơn thuần mà ưu tiên tạo cơ sở nền móng cho bảo tồn bền vững.
