Có những nỗi đau không thể cất lời

Có những nỗi đau không thể cất lời
TP - Nhà thơ Hữu Loan từng chép tặng người phụ nữ ấy bài thơ “Màu tím hoa sim” kèm lời đề tặng: “Chép tặng cô Phương, một tâm hồn, một vấn đề làm mất ngủ những lương tri”. Người phụ nữ làm thức tỉnh lương tri mà cố nhà thơ nhắc đến chính là Trần Duy Phương, một cựu nữ tù binh anh hùng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ vĩ đại của dân tộc.

> Gì cũng biết trừ hạnh phúc'
> Khi Lê Minh Khuê tung “Nhiệt đới gió mùa”

Mới đây, bà đã hoàn thành cuốn tự truyện chất chứa nỗi đau và trên hết là ý chí vươn lên vượt qua mọi thử thách của cuộc đời.

Trong trường ca Đất nước hình tia chớp, Trần Mạnh Hảo có những câu thơ lay động: “Thế hệ chúng con đi như gió thổi/Quân phục xanh đồng sắc với chân trời/Chưa kịp yêu một người con gái/Lúc ngã vào đất vẫn con trai”. Hay Phùng Quán từng viết: “Em ơi rất có thể/Anh chết giữa chiến trường/ Đôi môi tươi đạn xé/Chưa bao giờ được hôn”.

Câu đầu tiên tôi muốn hỏi cựu nữ tù binh anh hùng, rằng: “Chị đã bao giờ được… hôn?”. Người phụ nữ mà Hữu Loan từng trân trọng chép tặng thơ ấy, giờ đã vào tuổi lục tuần, lặng người trước câu hỏi. Một lát sau chị mới cất lời: “Cuộc đời tôi đến lúc bị thương coi như đặt dấu chấm hết rồi”.

 “Liệu cuốn sách đã là tất cả những gì chị muốn chia sẻ chưa?”, tôi hỏi. Giọng chị trùng xuống: “Còn có những nỗi đau không thể nói bằng lời”. 

Trần Duy Phương sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước ở huyện Điện Bàn (Quảng Nam). Bà ngoại của chị là con gái ông Tán Thừa, một nhà nho yêu nước chống Pháp nổi tiếng hồi đầu thế kỷ 20 ở đất Quảng. Cậu Hai của chị (tức con trưởng của ông bà ngoại chị) là con rể của nhà nhân sĩ yêu nước Trần Cao Vân. Cậu ba của chị là cháu rể của khoa bảng yêu nước đất Quảng, Hoàng Diệu. Cha đẻ chị tham gia Mặt trận Việt Minh rất sớm. Ông đã hy sinh khi còn trẻ trong tù ngục để lại vợ dại, con thơ. Trần Duy Phương mồ côi cha lúc mới đang học lớp Nhất (tương đương lớp năm bây giờ). Sự tàn phá của quân xâm lược trên mảnh đất quê hương cùng cái chết của người thân dưới tay kẻ thù đã thôi thúc Trần Duy Phương đi theo con đường cha chị đã đi, khi mới vào thời thiếu nữ. 15 tuổi đi theo cách mạng, 19 tuổi chị bị địch bắt tống vào lao tù. Bốn năm trải qua các “địa ngục trần gian” như Trại giam tù binh Non Nước (Đà Nẵng), Trại giam tù binh Phú Tài (Quy Nhơn)… đã biến cô nữ sinh xinh đẹp của Trường Trần Quý Cáp (Hội An) trở thành một người tàn phế suốt cuộc đời. Khi đất nước thống nhất, non sông thu về một mối, Trần Duy Phương mới bước qua tuổi 20 nhưng chị vĩnh viễn không còn mùa xuân cuộc đời, bốn mươi năm qua người chiến sỹ anh hùng ấy lại tiếp tục cuộc chiến đấu để chiến thắng bệnh tật, giành giật sự sống.

Câu chuyện “Địa ngục trần gian”

Ở tuổi 63, cựu nữ tù binh năm xưa cho ra mắt cuốn tự truyện “Tôi nghe tôi hát” ghi lại những năm tháng “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” của mình và đồng đội. Cuốn sách có độ dày hơn hai trăm trang được Nguyễn Duy Phương viết trong khoảng ba tháng: “Lúc khoẻ tôi viết mỗi ngày khoảng hai đến ba trang, có ngày được bốn trang, có ngày không viết được gì…”. Trong khi tự truyện của một số nhân vật nổi tiếng thường mượn người chấp bút thì Duy Phương không những tự mình viết lại câu chuyện của mình mà còn viết trong tư thế đặc biệt: “Tôi nằm gõ bằng hai ngón tay. Ngồi không nổi vì tôi bị thương cột sống. Cứ nằm nghiêng và gõ một tay thôi”. Ban đầu chị không định phổ biến rộng rãi cuốn tự truyện của mình, viết để khuây khoả, để xua đi những cơn đau bệnh tật ngày đêm hành hạ nhưng một trong những người bạn thân của chị, nhà văn Trung Trung Đỉnh, Giám đốc NXB Hội Nhà Văn, đã quyết định công khai tác phẩm đặc biệt này. Tự truyện khi dựng thành sách hoàn toàn tôn trọng bản thảo của tác giả, ngay cả tên sách “Tôi nghe tôi hát” cũng do Trần Duy Phương tự đặt.

Chiến tranh đã lùi vào dĩ vãng nhưng ám ảnh và vết thương của nó còn nhức nhối với thời gian. Bằng cuốn tự truyện của mình Trần Duy Phương đã thêm một lần nữa khiến bạn đọc lặng người trước “nỗi buồn chiến tranh”. Chốn ngục tù hiện ra bàng hoàng dưới ngòi bút của chị: “Hắn giơ bàn tay hộ pháp lên rồi giáng mạnh xuống cái bụng quấn đầy băng vẫn còn đang rỉ máu của tôi. Tôi kêu lên một tiếng thật to, mặt mày tối sầm lại, sau đó không còn biết gì nữa (…).

Chờ hai người y tá đi rồi hắn đưa hai bàn tay lên như chực vồ lấy tôi rồi bất ngờ hắn quặp vào cổ tôi bóp chặt khiến tôi ngạt thở”. Thật khó cầm lòng khi đọc đoạn tự truyện này: “Đã gần mười ngày tính từ khi bị thương tôi vẫn không được cho ăn uống. Tôi khát nước đến phát điên lên được, không chịu đựng được tôi phải lấy nước tiểu của mình để uống, nhưng chỉ mới uống được một ngụm nhỏ tôi đã nôn thốc, nôn tháo”. Kẻ thù đã nghĩ ra vô vàn hình thức tra tấn dã man: “Khoảng thời gian này tôi lại bị bệnh sỏi bàng quang rất nặng (…).

Số nước uống dự trữ trong phòng chỉ đủ để chị em bệnh nặng nhấm nháp cầm hơi. Vì thiếu nước uống nên tôi bị tiểu ra máu rất nhiều”. Hoặc: “Tôi đã từng chứng kiến địch nhốt anh em chống đói vào thùng tô-nô rồi đậy nắp lại, sau đó chúng dùng cây to đánh vào bên ngoài thùng. Đến lúc chúng ngừng tay, đưa các anh ra, nếu không bị thủng màng nhĩ thì cũng bị thổ huyết”. Đây là một trong những hình thức tra tấn thường thấy với những nữ tù binh: “Chúng vừa đánh, vừa đá, đạp vào chỗ hiểm, có tên còn nói: “Đánh cho tụi mày tuyệt đường con cái, tuyệt nòi cộng sản”… Nhưng sự tàn ác của quân thù không thể quật ngã tinh thần kiên trung của các chiến sỹ, trong đó có cô nữ sinh Trần Quý Cáp (Hội An).

Chị thách thức quân thù: “Các người cứ bắn tôi đi, đừng hỏi nhiều vô ích. Tôi sẽ không trả lời đâu”; “Tôi đã chọn đường đi cho mình và chỉ một mà thôi”… Ở nơi “địa ngục trần gian” Trần Duy Phương (tên trong tù là Trần Thị Mai) vẫn cất cao tiếng hát: “Tôi hát như say, hát để quên đi đau đớn, hát để lấy lại tinh thần, hát để động viên mình, động viên đồng đội”.

Chiến đấu chống bệnh tật

Trong “Tôi nghe tôi hát” những khi xúc cảm được đẩy lên cùng ký ức đau buồn, tác giả đã thốt lên: “Tôi căm ghét chiến tranh và căm thù những kẻ đã gây ra nó”; “Chiến tranh dù nhìn ở góc độ nào cũng là điều không ai muốn cả”. Không căm ghét sao được khi ngục tù đã giết chết tuổi thanh xuân của chị, tước đoạt của chị quyền yêu và được yêu, quyền làm vợ, làm mẹ, biến chị trở thành người tàn phế suốt đời và cũng suốt đời đấu tranh với những cơn đau hành hạ.

Chị viết trong tự truyện: “Bị thương cột sống thường kéo theo các cơn đau thần kinh xuống hai chân, cảm giác giống như có con gì rúc rỉa thịt trong đó. Cứ mỗi lần bị đau là tôi phải quằn quại, ôm chân mà khóc đến sưng húp cả mắt. Mỗi cơn đau thường kéo dài ít nhất một ngày. Không phương pháp nào có thể làm giảm đau, ngoài thuốc”.

Chị tâm sự cùng tôi: “Tôi bị đau hằng ngày nên lúc nào trong người cũng phải có thuốc giảm đau nhưng tôi hạn chế lắm, lúc nào đau quá không thể chịu nổi mới dùng đến thuốc. Còn thì tôi ráng chịu thôi”. Cường độ của các cơn đau càng ngày càng gia tăng theo tuổi tác. Mới năm 2011, vết thương ở ruột tái phát nặng nề khiến Trần Duy Phương rơi vào tình trạng nguy kịch đến mức người nhà đã chuẩn bị hậu sự. Ngay cả bác sỹ tiến hành phẫu thuật cho chị cũng ngỡ ngàng không tin nổi khi chị lại từ cõi chết trở về. Lý giải cho điều kỳ diệu này, đồng đội xưa của chị viết: “Sức sống phi thường của một nghị lực phi thường”.

Hằng ngày, chị vẫn tự di chuyển bằng nạng, khi đi trong khuôn viên rộng thì ngồi xe lăn, vẫn tự lực trong những sinh hoạt cá nhân, chỉ chuyện giặt giũ mới nhờ người giúp. Hiện tại chị đang sống cùng mẹ, người mẹ đã kiên cường thay cha chị chèo lái con thuyền gia đình vượt qua giông bão nay đã sắp bước sang tuổi 90. Trần Duy Phương đã vào Sài Gòn sinh sống gần ba mươi năm nay, bởi khí hậu nơi đây phù hợp hơn với sức khỏe của chị.

Hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc đã khắc ghi nhiều tên tuổi anh hùng vào tượng đài lịch sử nhưng cũng có biết bao gương chiến đấu, hy sinh anh dũng lặng lẽ đi vào cõi vô danh. “Tôi nghe tôi hát” khó có thể trở thành tự truyện “hot” nhưng những câu chuyện của Trần Duy Phương đủ để làm “mất ngủ những lương tri” như cách nói của tác giả “Màu tím hoa sim”. Dạo nữ cựu tù binh đang sống ở Đà Nẵng, nhà thơ Hữu Loan đã ghé qua nhà thăm chị. Hai chú cháu hàn huyên tới tận ba giờ sáng ngày hôm sau. Có lúc vừa nói chuyện với Trần Duy Phương thi nhân vừa rơi nước mắt.

“Đua” cùng giới trẻ

Bà Trần Duy Phương thời trẻ
Bà Trần Duy Phương thời trẻ.
Tác giả “Tôi nghe tôi hát” giao tiếp với bạn bè không chỉ bằng gặp gỡ và điện thoại, chị cũng tận dụng nhiều kênh giao tiếp của giới trẻ thời nay. Mới đây chị tham gia mạng xã hội facebook. Chị chia sẻ hồn nhiên: “Tôi mới có facebook từ hôm ra sách, bạn bè đưa thông tin lên “phây” quá trời luôn. Từ bữa tới giờ tôi cập nhật thường xuyên”. Hỏi: “Sau cuốn tự truyện này, chị có định đi theo nghiệp văn chương?”. Chị cười: “Cũng muốn lắm, viết cũng là hình thức giải thoát nhưng tôi biết năng lực của mình hạn chế lại không biết tìm đề tài gì?”. Nghĩ thầm, chị cứ tiếp tục viết như chị đã viết, cứ khai thác đề tài chị đã từng kinh qua, chiến tranh. Bởi văn học đâu phải “tháp ngà” cao sang, trong thẳm sâu đó là tiếng nói từ trái tim đến trái tim. Những ngày này, Trần Duy Phương đang có mặt ở Đà Nẵng, nơi ghi dấu tuổi xuân cống hiến và hy sinh của chị, để chuẩn bị cho lễ ra mắt cuốn tự truyện vào ngày 28/8 tới đây.

Cùng chuyên mục

Chi tiết chuỗi hoạt động mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 2026

Chi tiết chuỗi hoạt động mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 2026

TPO - Từ ngày 21-24/11, Hà Nội tổ chức chuỗi hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 2026 với nhiều sự kiện đặc sắc như diễu hành di sản quanh hồ Hoàn Kiếm, trình diễn ánh sáng 3D mapping tại Tháp Rùa, triển lãm văn hóa và đại nhạc hội quy mô 50.000 khán giả tại sân vận động Mỹ Đình.

Phiên bản 'Con đĩ đánh bồng' mới

Phiên bản 'Con đĩ đánh bồng' mới

TPO - "Con đĩ đánh bồng" là điệu múa cổ của làng Triều Khúc, người múa phải là nam đóng giả nữ. Tồn tại qua hơn 1.000 năm, mới đây di sản này đã thu hút sự tham gia của một số nghệ sĩ quốc tế đến từ Pháp, Hà Lan, Italy trong sự kiện hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam.

Vẽ lại những điều có thể biến mất

Vẽ lại những điều có thể biến mất

TPO - Họa sĩ vẽ một góc vườn ở Bắc Sơn vì lo cảnh vật ấy có thể biến mất khi du lịch cộng đồng phát triển. Từ những góc vườn, bến sông đến những tác phẩm nhỏ xinh, triển lãm “Miền xa - miền gần” cho thấy cách các nghệ sĩ lưu giữ những hình ảnh bình dị của đời sống.

Đôi rồng cao 10 m bên Hồ Gươm, người dân khen hoành tráng

Đôi rồng cao 10 m bên Hồ Gươm, người dân khen hoành tráng

TPO - Sự xuất hiện của đôi rồng khổng lồ mang phong cách thời Lý tại sân khấu Ngày Văn hóa Việt Nam 2026 đang tạo nên những luồng ý kiến trái chiều. Người trầm trồ trước thiết kế hoành tráng, người lại lo ngại công trình lấn át không gian cảnh quan quen thuộc của Hồ Gươm.

Tuần lễ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vĩnh Long năm 2026 khai mạc, chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam và Lễ hội Ok Om Bok, tôn vinh bản sắc các dân tộc.

Khai mạc Tuần lễ văn hóa, Lễ hội Ok Om Bok

TPO - Tối 18/11, Tuần lễ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vĩnh Long chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam và Lễ hội Ok Om Bok năm 2026 chính thức khai mạc. Đây là dịp tôn vinh những giá trị văn hóa tốt đẹp, khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào và trách nhiệm của mỗi người dân đối với quê hương, đất nước.

Chuyện của những chiếc lá chưa nguyên vẹn

Chuyện của những chiếc lá chưa nguyên vẹn

"Có những ngày anh thấy cuộc đời sao mà ngột ngạt quá..." - Lời ca trong bài hát Bài này chill phết của Đen Vâu đã miêu tả chính xác cảm giác chênh vênh mà tôi mang theo khi bước vào ngưỡng tuổi hai mươi bảy.

Giải oan cho đôi rồng thời Lý bên Hồ Gươm

Giải oan cho đôi rồng thời Lý bên Hồ Gươm

TPO - Đôi rồng bên Hồ Gươm gây tranh luận ngay khi sân khấu còn đang lắp dựng. Một số chuyên gia lý giải thực tế tiếp nhận những biểu tượng, mẫu vật cổ trong đời sống đương đại bị đứt gãy nên nhiều người dễ có phản ứng trái chiều.

Hết thời phim 'giang hồ mạng' câu view bằng bạo lực, hung khí

Xóa sổ phim giang hồ mạng

TPO - Các phim ngắn, video bạo lực từng giúp nhiều nhân vật được gọi là “giang hồ mạng” thu hút hàng triệu lượt xem. Sau loạt vụ khởi tố người tổ chức, diễn xuất và phát tán nội dung, vụ Hoàng Mèo, Tấn Bo bị bắt tiếp tục đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của nghệ sĩ khi nhận lời tham gia sản phẩm này.

Hồ Hoài Anh viết riêng ca khúc cho Phúc Tiệp

Hồ Hoài Anh viết riêng ca khúc cho Phúc Tiệp

TPO - Sau 25 năm theo đuổi con đường âm nhạc, ca sĩ Phúc Tiệp - học trò của NSND Quang Thọ - thực hiện live show cá nhân mang tên "The Gentleman" (Quý ông). Tổng đạo diễn, nhạc sĩ Hồ Hoài Anh viết riêng ca khúc cho giọng ca thính phòng Phúc Tiệp.

Trọng Tấn giờ chỉ muốn trồng rau, nuôi mèo

Trọng Tấn giờ chỉ muốn trồng rau, nuôi mèo

TPO - Năm giọng ca tiêu biểu của dòng nhạc thính phòng, dân gian và nhạc cách mạng Việt Nam là Trọng Tấn, Đăng Dương, Việt Hoàn, Lan Anh và Anh Thơ cùng bước lên sân khấu Lửa tuổi 20 - 30 năm một chặng đường. Họ đã có chặng đường gắn bó nhiều kỷ niệm từ thời sinh viên.

Lý giải tạo hình đôi rồng bên Hồ Gươm: Nguyên mẫu rồng thời Lý, không phải cá sấu, bạch tuộc

Lý giải tạo hình đôi rồng bên Hồ Gươm: Nguyên mẫu rồng thời Lý, không phải cá sấu, bạch tuộc

TPO - Những ngày qua, tạo hình đôi rồng trên sân khấu khai mạc Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội nhận những ý kiến đa chiều trên mạng xã hội. Theo chia sẻ của đạo diễn Hoàng Công Cường, thiết kế sử dụng mẫu rồng thời Lý, gắn với dấu mốc định đô Thăng Long năm 1010. Sân khấu là hạng mục lắp đặt tạm thời, sẽ tháo dỡ sau sự kiện.