Lưới truyền tải phải độc lập với bên mua, bán điện
Được thành lập năm 2008, EVNNPT hiện là công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) nắm giữ 100% vốn điều lệ. Khác với phát điện hay bán lẻ điện, truyền tải là lĩnh vực mang tính độc quyền tự nhiên, điều này khiến EVNNPT trở thành một trong những vấn đề khó nhất của Đề án tái cấu trúc EVN phù hợp với thị trường điện cạnh tranh mà Bộ Tài chính đang chủ trì xây dựng.
Trong đề án, Bộ Tài chính đề xuất trước mắt tiếp tục để EVNNPT là công ty do EVN nắm giữ 100% vốn. Chỉ sau khi xử lý các vướng mắc về vốn, hợp đồng và vận hành, EVN mới rà soát, báo cáo cấp có thẩm quyền phương án tách.
Nêu ý kiến, Bộ Công Thương không đồng tình với đề xuất tiếp tục giữ EVNNPT trong EVN mà không xác định thời hạn tách cụ thể. Theo Bộ Công Thương, phát điện, mua buôn và bán lẻ là những khâu có thể tổ chức cạnh tranh. Truyền tải và phân phối là độc quyền tự nhiên, phải được vận hành trung lập, không có chung lợi ích với các doanh nghiệp mua, bán điện trên thị trường.
Nếu EVNNPT tiếp tục nằm trong EVN, tập đoàn đồng thời sở hữu nhiều nhà máy điện,
Trong 6 tháng đầu năm nay, EVNNPT có tổng tài sản hơn 117.258 tỷ đồng, nợ phải trả gần 86.479 tỷ đồng, trong đó vay và nợ thuê tài chính trên 71.149 tỷ đồng. Doanh nghiệp đạt doanh thu gần 13.300 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế hơn 2.415 tỷ đồng và dòng tiền kinh doanh dương hơn 6.177 tỷ đồng.
các tổng công ty phát điện, Công ty Mua bán điện và 5 tổng công ty phân phối, bán lẻ thì sự độc lập về hạch toán chưa đồng nghĩa với độc lập hoàn toàn về sở hữu và lợi ích.
Theo Bộ Công Thương, tách EVNNPT khỏi EVN là điều kiện quan trọng để tiến tới thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, bảo đảm mọi nhà máy điện và đơn vị mua bán điện được tiếp cận lưới truyền tải bình đẳng. Phương án được đặt ra là tổ chức EVNNPT thành doanh nghiệp độc lập, Nhà nước nắm giữ 100% vốn.
Bộ Công Thương cho rằng EVNNPT độc lập sẽ giúp cơ quan quản lý có thêm công cụ tổ chức phát triển đồng bộ nguồn và lưới trong bối cảnh cung ứng điện giai đoạn 2027-2030 được dự báo rất căng thẳng. Nếu trước mắt chưa tách EVNNPT thì cần xem xét chuyển quyền đại diện chủ sở hữu toàn bộ EVN về Bộ Công Thương để tạo sự đồng bộ giữa quản lý ngành, thực hiện quy hoạch và điều phối doanh nghiệp nòng cốt.
Lo thiếu vốn và phát sinh nghĩa vụ hợp đồng
Bộ Tài chính cho rằng mô hình EVNNPT hiện nay đã bảo đảm mức độ độc lập cần thiết. EVNNPT có tư cách pháp nhân, bộ máy và hệ thống kế toán riêng; giá truyền tải do Nhà nước quy định; hoạt động vận hành phải tuân theo lệnh điều độ của Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO). EVNNPT không thể tự ưu tiên nhà máy của EVN hay phân biệt đối xử với nguồn điện của nhà đầu tư bên ngoài. Vì vậy, việc nằm trong EVN chưa tạo ra xung đột lợi ích đến mức phải tách ngay.
Đặc biệt, giai đoạn 2026-2030, mỗi năm EVNNPT cần đầu tư thuần gần 45.000 tỷ đồng, trong khi khả năng tự thu xếp vốn chỉ đáp ứng tối đa khoảng 40% nhu cầu. Hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu cuối năm 2025 đạt 2,82 lần, tiến sát ngưỡng ba lần.
Bộ Tài chính cho rằng, nếu tách khỏi EVN, EVNNPT được tính toán cần bổ sung khoảng 42.500 tỷ đồng vốn chủ sở hữu. Khi đó, ngân sách có thể phải cấp thêm vốn điều lệ hoặc Nhà nước phải bảo lãnh vay vốn.
Bộ Tài chính cũng lo ngại việc tách sẽ làm phân mảnh đầu tư giữa lưới truyền tải do EVNNPT quản lý và lưới phân phối thuộc năm tổng công ty điện lực. Trong các tình huống khẩn cấp, sự phối hợp giữa các cấp điện áp, nguồn lực con người, thiết bị và vật tư có thể phức tạp hơn.
Đặc biệt, trong các hợp đồng mua bán điện BOT (xây dựng - kinh doanh -chuyển giao), nhiều hợp đồng quy định EVN phải bảo đảm lưới truyền tải sẵn sàng để tiếp nhận điện. Nếu lưới gặp sự cố làm giảm khả năng huy động nhà máy, có thể phát sinh nghĩa vụ thanh toán phí công suất, vận hành, bảo dưỡng, bao tiêu nhiên liệu hoặc phạt hợp đồng.
Bộ Tài chính cho rằng, việc tái cơ cấu EVN còn có thể bị coi là một sự kiện vi phạm theo một số hợp đồng mua bán điện BOT. Vì vậy, tách EVNNPT có thể phải được các chủ đầu tư, bên cho vay và đối tác liên quan chấp thuận. Trách nhiệm đối với hợp đồng nhập khẩu điện từ Lào và Trung Quốc cũng phải được phân định lại.
