Thi tốt nghiệp THPT 2026: Chuyên gia chia sẻ bí quyết ôn tập môn Sinh học

Chỉ ghi nhớ kiến thức, chưa chắc làm tốt

Theo thầy Hiền, đề Sinh học trong kỳ thi Tốt nghiệp THPT trong vài năm qua cho thấy đang đánh giá khá rõ năng lực đọc hiểu dữ liệu, phân tích bảng – hình – sơ đồ, vận dụng kiến thức vào tình huống thực tiễn và tránh nhầm lẫn khái niệm.

Năm 2025, môn Sinh học có thời gian làm bài 50 phút; bài trắc nghiệm gồm 3 phần: chọn một đáp án đúng, đúng/sai và trả lời ngắn. Đây là cấu trúc khiến học sinh vừa phải chắc kiến thức nền, vừa phải cẩn thận trong thao tác làm bài.

Từng luyện thi ĐH bộ môn Sinh học nhiều năm, thầy Hiền phân tích đề Tốt nghiệp năm 2025 với một mã đề, cụ thể là 0426 để giúp học sinh có thể rút ra được kinh nghiệm ôn luyện, làm bài thi.

Ở phần I, đề yêu cầu thí sinh chọn một đáp án đúng các câu hỏi không quá xa lạ về mặt kiến thức, nhưng đây lại là phần dễ mất điểm ở cách đọc đề. Các câu hỏi cũng không còn đơn thuần là các ví dụ SGK mà là các dữ liệu ngoài, học sinh cần có nền kiến thức chắc chắn mới có thể trả lời.

Ví dụ, ở Câu 3 phần I (mã đề 0426), đề hỏi về san hô ở Biển Đỏ sinh trưởng tốt trong khoảng nhiệt độ nhất định, học sinh phải nhận ra đây là kiến thức về giới hạn sinh thái, không chỉ đơn thuần là câu hỏi về môi trường sống.

Ở Câu 5, đề đưa tình huống “cá pecca, vi khuẩn lam và cá rutilut” trong hồ nước bị ô nhiễm, buộc học sinh phải đọc kỹ chuỗi tác động sinh thái chứ không thể trả lời bằng ghi nhớ máy móc.

Một điểm thầy Hiền lưu ý học sinh là, đề Sinh 2025 có nhiều câu gắn với dữ liệu trực quan. Chẳng hạn, Câu 7 phần I (mã đề 0426) yêu cầu học sinh quan sát thí nghiệm với cây thủy sinh, ống nghiệm và que diêm để rút ra kết luận về khí sinh ra trong quang hợp.

Sang phần II, đề tiếp tục có phả hệ di truyền, sơ đồ tạo DNA tái tổ hợp, bảng chỉ số sinh lí ở chuột thí nghiệm, bảng sinh khối trong hệ sinh thái. Điều đó cho thấy học sinh muốn làm tốt không chỉ cần nhớ kiến thức, mà phải luyện kỹ năng đọc hình, đọc bảng, phát hiện dữ kiện then chốt và loại bỏ nhiễu.

Không đọc lướt, dễ mất điểm đáng tiếc

Với học sinh lớp 12 trong giai đoạn nước rút, thầy Hiền khuyên học sinh nên ôn luyện theo ba lớp. Lớp thứ nhất là kiến thức nền phải chắc: di truyền học, tiến hóa, sinh thái học, sinh học phân tử, cơ chế điều hòa hoạt động gene, quần thể, quần xã, hệ sinh thái. Đây là phần tạo điểm ổn định.

Lớp thứ hai là dạng bài có dữ liệu: phả hệ, bảng số liệu, sơ đồ lai, biểu đồ, chuỗi thức ăn, dòng năng lượng, biến động quần thể...

Lớp thứ ba là các câu vận dụng thực tiễn, như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, bệnh di truyền, công nghệ gene, chuyển gene, enzyme, vaccine, sinh vật ngoại lai…

Khi làm bài, nguyên tắc quan trọng nhất là không được đọc lướt. Trong đề Sinh năm 2025, có những câu chỉ cần bỏ qua một chữ là sai.

Ví dụ, vẫn ở mã đề trên, câu 13 phần I, hỏi về quần thể động vật bị cháy rừng làm số cá thể giảm mạnh rồi một allele bị biến mất ngẫu nhiên. Đây là dấu hiệu của yếu tố ngẫu nhiên, cụ thể là hiệu ứng cổ chai, chứ không phải chọn lọc tự nhiên. Hay câu 15 về các loài chim sẻ trên quần đảo Galapagos đòi hỏi học sinh hiểu đúng về hình thành loài và thích nghi, nếu chỉ nhớ rời rạc rất dễ chọn nhầm.

Riêng phần đúng/sai, học sinh phải hết sức cẩn thận vì đây là phần dễ “mất điểm kép”. Một ý sai kéo theo sai cả câu nếu các em suy luận vội vàng. Trong đề Sinh năm 2025, câu 1 phần II kết hợp hai tính trạng: nhóm máu ABO và hội chứng nail-patella trên phả hệ.

"Đây là dạng câu yêu cầu học sinh vừa xác định kiểu gene, vừa tính xác suất, vừa kiểm tra quy luật di truyền. Câu 2 phần II lại kiểm tra kiến thức công nghệ gene qua plasmid, enzyme giới hạn, DNA tái tổ hợp. Những câu như vậy không khó nếu làm từng bước, nhưng rất dễ sai nếu học sinh “nhảy cóc” suy luận", thầy Hiền nói.

Phần trả lời ngắn cũng là phần học sinh cần luyện riêng. Năm 2025, phần III có các câu yêu cầu tính toán hoặc điền kết quả cụ thể: số nhiễm sắc thể, số bộ ba mã hóa, tỉ lệ số cây hoa màu vàng ở F2, mã loài dựa vào bảng đặc điểm, thời điểm mật độ quần thể đạt ngưỡng, tần số allele từ biểu đồ kiểu gene. Đây là phần không cho học sinh “khoanh theo cảm giác”; các em phải tính ra đáp số, kiểm tra đơn vị, kiểm tra làm tròn và tô đáp án chính xác.

Lập bảng lỗi sai và chiến thuật ba vòng

Trong những ngày cuối, chuyên gia cho rằng, học sinh nên làm ít đề hơn nhưng chữa sâu hơn. Sau mỗi đề, các em cần lập một bảng lỗi gồm: sai do hổng kiến thức, sai do đọc thiếu dữ kiện, sai do nhầm thuật ngữ, sai do tính toán, sai do tô đáp án.

Mỗi lỗi phải có cách sửa cụ thể. Ví dụ, nếu thường sai phần phả hệ thì cần ôn lại quy luật trội – lặn, liên kết gene, di truyền giới tính, xác suất. Nếu hay sai phần sinh thái thì cần hệ thống lại giới hạn sinh thái, ổ sinh thái, quần thể, quần xã, dòng năng lượng, chu trình vật chất. Nếu sai phần công nghệ gene thì cần vẽ lại quy trình: gene cần chuyển, enzyme cắt, plasmid, DNA tái tổ hợp, tế bào nhận, biểu hiện gene.

Về chiến thuật làm bài, các em nên đi theo ba vòng. Vòng một, làm nhanh các câu nhận biết, thông hiểu, câu nào chắc thì tô ngay. Vòng hai, xử lý các câu có hình, bảng, phả hệ, tính toán. Vòng ba, quay lại các câu phân vân, dùng phương pháp loại trừ. Tuyệt đối không nên mắc kẹt quá lâu ở một câu khó, vì môn Sinh chỉ có 50 phút, trong khi đề có nhiều dữ kiện cần đọc kỹ. Một câu khó không đáng để đánh đổi ba câu dễ phía sau.

Môn Sinh không phải là môn chỉ dành cho trí nhớ. Muốn đạt điểm tốt, các em cần học bằng tư duy hệ thống. Hãy hiểu bản chất thay vì học thuộc từng dòng; hãy luyện đọc đề thay vì chỉ luyện khoanh đáp án; hãy chữa lỗi thay vì chỉ đếm số câu đúng.

"Giai đoạn nước rút không phải lúc học dàn trải, mà là lúc biến những phần mình còn hay sai thành điểm số thật. Quan trọng nhất học sinh phải nhận diện được năng lực của mình hiện tại, mục tiêu đặt ra, từ đó tập trung vào chuyên đề kiến thức nào. Nếu bình tĩnh, chắc kiến thức nền, đọc đề cẩn thận và làm bài có chiến thuật, các em hoàn toàn có thể tránh được những sai sót đáng tiếc trong phòng thi", thầy Đinh Đức Hiền nói.

​

​