Khoảng 30% chủ nhà trong vùng lõi là người Hà Nội, TPHCM
Ngày 17/10, tại Đà Nẵng, diễn ra Hội thảo “Phát triển du lịch Đô thị cổ Hội An - Di sản Văn hóa Thế giới trong kỷ nguyên mới”.
Ông Phạm Phú Ngọc - Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An - cho hay khu vực bảo vệ Di sản Văn hóa Thế giới Đô thị cổ Hội An rộng 130 ha, hơn 80% di tích thuộc sở hữu tư nhân và tập thể. Điều này cho thấy bảo tồn Hội An không thể tách rời quyền lợi, trách nhiệm và đời sống hằng ngày của cư dân.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của du lịch cũng như hoạt động kinh doanh có thể làm thay đổi cảnh quan, biến đổi lối sống cư dân bản địa, gia tăng thương mại hóa và thu hẹp không gian sinh hoạt cộng đồng.
Bà Phạm Thị Thanh Hường - Văn phòng UNESCO tại Việt Nam - cho biết, báo cáo định kỳ chu kỳ 3 (2023) mà Việt Nam gửi Trung tâm Di sản thế giới ghi nhận rằng nhiều chủ nhà tại Hội An cho thuê nhà để kinh doanh và chuyển ra vùng ven sinh sống. Các ngôi nhà được bảo tồn tốt nhưng chức năng và môi trường sống đã thay đổi đáng kể.
Năm 2023, khu phố cổ chỉ còn hơn 3.000 cư dân. Khoảng 30% chủ nhà trong vùng lõi là người ở Hà Nội, TPHCM, và khoảng 40% chủ nhà gốc Hội An đã chuyển ra nơi khác. Năm 2024, chỉ khoảng 20-30% di tích còn có người ở. Theo bà Hường, sự suy giảm cư dân và chức năng ở là thách thức lớn nhất đối với tính xác thực tại phố cổ Hội An.
Cùng lo ngại, bà Phạm Thị Huệ - Viện Nghiên cứu văn hóa - cho rằng đáng báo động hơn cả áp lực quá tải du lịch chính là xu hướng thương mại hóa sâu sắc cấu trúc sở hữu bất động sản trong khu vực lõi di sản, dẫn đến hiện tượng dịch chuyển dân cư cốt lõi và hệ lụy rỗng hóa văn hóa.
Thực tế, những nếp nhà cổ sau khi đổi chủ hoặc cho thuê hầu hết đều được cải tạo thành các cửa hàng thời trang cao cấp, tiệm đồ lưu niệm, quán cà phê hoặc nhà hàng sang trọng phục vụ du khách. Các hộ gia đình nhiều thế hệ cùng sinh sống - chiếc nôi truyền thống nuôi dưỡng và trao truyền các giá trị văn hóa phi vật thể từ đời này sang đời khác dần vắng bóng, nhường chỗ cho những người lao động thời vụ hoặc chủ doanh nghiệp đến từ nơi khác.
“Kiến trúc vật thể dẫu có được trát vá, sơn phết hay trùng tu kiên cố đến đâu, nhưng nếu thiếu đi tiếng cười nói, sinh hoạt gia đình, khói hương bàn thờ tổ tiên và nếp ứng xử của con người bản địa, thì đô thị cổ ấy cũng chỉ còn là một bảo tàng chết.
Người dân gốc chính là chất keo kết dính quá khứ với hiện tại. Khi họ rời đi, phần "hồn" của phố cổ cũng theo đó phai nhạt dần, biến di sản thành một khu phố thương mại hào nhoáng nhưng trống rỗng về mặt văn hóa”, bà Huệ nhìn nhận.
Giữ dân mới giữ được hồn phố cổ
Bà Phạm Thị Thanh Hường - Văn phòng UNESCO tại Việt Nam - đề xuất đưa chính sách nhà ở và cư trú vào trung tâm của quản lý di sản. Ưu tiên hộ trực tiếp sinh sống và duy trì không gian thờ tự; hỗ trợ tới 100% cho hộ khó khăn có di tích hư hỏng nặng. Đặc biệt, mua lại hoặc thuê dài hạn nhà cổ để bố trí cho cư dân bản địa thuê ở; quy định tỷ lệ diện tích tối thiểu dành cho chức năng ở và thờ tự khi nhà cổ được cho thuê kinh doanh.
Theo bà Phạm Thị Huệ, để giải quyết tận gốc nguy cơ "rỗng hóa" lõi di sản, đòi hỏi sự can thiệp đồng bộ, mạnh mẽ và thiết thực từ các cơ quan quản lý nhà nước thông qua hệ thống chính sách vĩ mô gắn liền với đời sống dân sinh.
Nhà nước và chính quyền địa phương cần có các gói hỗ trợ tài chính dài hạn, lãi suất thấp hoặc các khoản trợ cấp trực tiếp cho các hộ gia đình nghèo, gia đình nhiều thế hệ đang sinh sống trong các ngôi nhà cổ xuống cấp nhưng không đủ khả năng tài chính để trùng tu theo quy định. Việc này giúp giảm bớt gánh nặng kinh tế, ngăn chặn tình trạng người dân phải bán đứt nhà vì không kham nổi chi phí bảo dưỡng.
“Cần thiết lập các cơ chế phân phối nguồn thu từ du lịch sao cho cộng đồng cư dân bản địa - những người trực tiếp gánh chịu những bất tiện do khách du lịch mang lại phải là đối tượng thụ hưởng chính đáng.
Khuyến khích và hỗ trợ người dân phát triển các mô hình kinh tế gia đình bền vững như du lịch trải nghiệm văn hóa, làng nghề truyền thống thay vì để làn sóng thương mại hóa đại chúng thâu tóm hoàn toàn không gian đô thị”, bà Huệ gợi ý thêm.
Từ năm 2012 đến tháng 7/2026, khu phố cổ ghi nhận 19.200.000 lượt khách mua vé tham quan, doanh thu trên 2.000 tỷ đồng. Trong giai đoạn này, du lịch Hội An có trên 85 danh hiệu và bình chọn, nhiều lần được xếp vào nhóm những điểm đến được yêu thích nhất, hấp dẫn nhất của châu Á và thế giới.
