Cấp phép kinh doanh: Công cụ kiểm soát nguồn cung
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) cho biết: "Thuốc lá là sản phẩm gây nghiện, gây tử vong và tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, hoạt động kinh doanh mặt hàng này cần được quản lý bằng những công cụ pháp lý phù hợp, thay vì áp dụng cách tiếp cận như hàng hóa tiêu dùng thông thường".
Giấy phép bán buôn, bán lẻ thuốc lá giúp cơ quan quản lý nhận diện chủ thể kinh doanh, xác định địa điểm bán hàng và gắn trách nhiệm tuân thủ pháp luật với từng cơ sở. Đây cũng là căn cứ để kiểm tra, giám sát, đình chỉ hoặc thu hồi quyền kinh doanh khi phát hiện vi phạm.
Việc kinh doanh thuốc lá chưa được kiểm soát chặt
Các bằng chứng quốc tế cho thấy mật độ điểm bán thuốc lá có mối liên hệ với hành vi hút thuốc ở thanh thiếu niên. Tổng quan 35 nghiên cứu trên thế giới ghi nhận mối liên hệ dương giữa mật độ điểm bán và hành vi hút thuốc, đặc biệt tại khu vực gần nơi sinh sống. Một nghiên cứu tại Mỹ trên 1.553 thanh thiếu niên cũng cho thấy những địa bàn có quy định cấp phép kinh doanh thuốc lá chặt chẽ hơn có tỷ lệ sử dụng và khởi hút thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử thấp hơn.
Nhiều quốc gia ASEAN hiện vẫn duy trì cơ chế cấp phép. Tại Singapore, hoạt động nhập khẩu, bán buôn và bán lẻ thuốc lá đều phải được cấp phép. Đặc biệt, mỗi cửa hàng phải có giấy phép riêng; giấy phép không được cấp tại cơ sở y tế, hiệu thuốc và cơ sở giáo dục.
Thái Lan duy trì hệ thống giấy phép theo loại hình, khối lượng giao dịch và điều kiện địa điểm kinh doanh. Malaysia cũng yêu cầu cấp phép bán lẻ, đồng thời tăng cường kiểm soát hoạt động bán thuốc lá, trong đó có quy định cấm bán trực tuyến và bán gần cơ sở giáo dục.
Dù cách thức tổ chức khác nhau, các quốc gia đều chú trọng nhận diện người kinh doanh, địa điểm bán và kiểm soát chuỗi cung ứng. Đây là kinh nghiệm đáng tham khảo trong quá trình hoàn thiện chính sách tại Việt Nam.
Nhiều điểm bán vẫn vi phạm quy định
Tại Việt Nam, mạng lưới bán lẻ thuốc lá rộng, phân tán và tương đối dễ gia nhập, khiến công tác giám sát gặp nhiều khó khăn.
Nghiên cứu năm 2024 tại 2.414 điểm bán thuộc 8 tỉnh, thành phố cho thấy 23,1% điểm bán vi phạm quy định cấm quảng cáo, 4,9% vi phạm quy định về khuyến mại và 40,9% vi phạm giới hạn trưng bày thuốc lá.
Đáng chú ý, chỉ 59,6% người bán được khảo sát biết về Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá; tỷ lệ người biết quy định cấm quảng cáo, khuyến mại chỉ đạt 38,6%.
Một kết quả khác cho thấy 43,5% điểm bán nằm trong phạm vi 100 mét quanh cơ sở giáo dục hoặc y tế. Tuy nhiên, chỉ 6,1% người bán biết quy định về khoảng cách, dù 73,6% cho rằng quy định này là cần thiết.
Những con số trên cho thấy điểm bán là địa bàn trực tiếp phát sinh nhiều hành vi cần kiểm soát. Nếu không quản lý được các cơ sở kinh doanh, việc thực thi quy định về độ tuổi người mua, quảng cáo, khuyến mại, trưng bày và khoảng cách sẽ khó đạt hiệu quả.
Do đó, duy trì cấp phép không đơn thuần là giữ thêm một thủ tục hành chính, mà cần được xem là công cụ quản lý đối với mặt hàng kinh doanh có điều kiện. Cơ chế này cần gắn với cơ sở dữ liệu số, lịch sử vi phạm và trách nhiệm của từng cơ sở; đồng thời tạo căn cứ đình chỉ, thu hồi giấy phép đối với những trường hợp vi phạm.
Cần kiểm soát đồng bộ môi trường không khói thuốc
Không chỉ hoạt động kinh doanh, việc thực thi quy định về môi trường không khói thuốc tại nhà hàng, khách sạn và bệnh viện cũng còn nhiều thách thức.
Viện Kiểm soát Thuốc lá Toàn cầu thuộc Trường Y tế Công cộng Bloomberg, Đại học Johns Hopkins (Mỹ), đã thực hiện nghiên cứu về vấn đề này tại Việt Nam từ tháng 5 đến tháng 7/2025. Nghiên cứu gồm 36 cuộc phỏng vấn sâu với chủ sở hữu, người quản lý của 18 nhà hàng, 12 khách sạn và 6 bệnh viện tại Hà Nội, Nha Trang và Đà Lạt.
Thuốc lá các loại đang tấn công giới trẻ.
Kết quả cho thấy, hiểu biết pháp luật tại nhiều cơ sở chưa đầy đủ. Một số đơn vị biết có quy định cấm hút thuốc nhưng chưa nắm rõ trách nhiệm thực thi. Tâm lý chiều lòng khách hàng cũng khiến một số nhà hàng, khách sạn vẫn cho phép khách VIP hút thuốc trong nhà vì lo ngại mất khách.
Bên cạnh đó, nhiều cơ sở chưa nắm rõ thẩm quyền và quy trình xử lý người hút thuốc vi phạm, nên chủ yếu dừng ở việc nhắc nhở. Hoạt động kiểm tra, giám sát cũng chưa đồng đều.
Đáng chú ý, theo đánh giá của những người quản lý được phỏng vấn, các cơ sở hạn chế hút thuốc nhìn chung không ghi nhận tổn thất đáng kể về lượng khách hoặc lợi nhuận.
Chuyên gia Đại học Johns Hopkins cho rằng, các chính sách không khói thuốc toàn diện, áp dụng tại tất cả địa điểm công cộng nơi mọi người làm việc, vui chơi, học tập và giao tiếp xã hội, có hiệu quả thực thi cao nhất. Việc loại bỏ hoàn toàn khu vực dành riêng cho người hút thuốc và các ngoại lệ tại địa điểm công cộng, chẳng hạn quán karaoke, sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng: Không thể buông lỏng kiểm soát
Một vấn đề đáng quan tâm khác là hoạt động kinh doanh thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng trên môi trường mạng, đặc biệt là nguy cơ thanh thiếu niên tiếp cận các sản phẩm này.
Theo chuyên gia, những sản phẩm này dù có hình thức khác biệt so với thuốc lá điếu nhưng vẫn đưa các chất gây nghiện có trong thuốc lá vào cơ thể. Việc sử dụng hương vị hấp dẫn và thiết kế bắt mắt có thể khiến chúng trở nên thu hút hơn với giới trẻ.
Từ kết quả nghiên cứu, chuyên gia Đại học Johns Hopkins cho rằng cần duy trì lệnh cấm bán thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đồng thời cấm bán các sản phẩm thuốc lá trực tuyến nhằm hạn chế nguy cơ thanh thiếu niên tiếp cận.
Trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, các vấn đề về cấp phép kinh doanh, kiểm soát điểm bán, xây dựng môi trường không khói thuốc và kiểm soát sản phẩm thuốc lá mới cần được xem xét trong một tổng thể thống nhất.