Nơi thờ nữ tình báo đầu tiên trong sử Việt

Đình Kiến Quốc (còn gọi là Đình Ruối) được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia vào năm 1992. Theo các tư liệu lịch sử, năm 1406, nhà Minh đưa 20 vạn quân sang xâm lược nước ta. Năm 1407, tướng Mộc Thạnh sai quân lấy đất núi Thiên Kiện (núi Bô), đập phá tháp Chương Sơn (xã Tân Minh) rồi vận chuyển về cánh đồng Lai Cách (xã Phong Doanh) để xây thành Cổ Lộng. Tòa thành được xây dựng nhằm án ngữ tuyến đường thủy sông Đáy và đường bộ Thiên Lý từ Bắc vào Nam, đồng thời trở thành căn cứ để quân Minh cai trị, đàn áp các cuộc nổi dậy của nhân dân.

Trước cảnh nước mất, nhà tan, bà Lương Thị Minh Nguyệt cùng chồng là ông Đinh Công Tuấn (người làng Ngọc Chuế, nay là thôn Trung Nghĩa, xã Tân Minh), đã tìm cách đứng lên chống lại quân giặc. Dưới vỏ bọc của người phụ nữ bán hàng ăn sát thành Cổ Lộng, bà âm thầm tìm cách tiếp cận, thâm nhập sâu vào nội bộ địch. Với nhan sắc cùng sự khéo léo của mình, quán ăn của bà nhanh chóng trở thành điểm quân lính và tướng giặc thường xuyên lui tới. Nhờ đó, bà từng bước nắm được cách bố trí lực lượng, đường đi, nơi tập kết quân lương, vũ khí và các trại đóng quân của giặc. Những thông tin thu thập được bà bí mật ghi chép, vẽ thành sơ đồ.

Khi Lê Lợi tiến quân ra Đông Quan và đang tìm cách đánh thành Cổ Lộng, bà tìm đến dâng sơ đồ, trong đó thể hiện vị trí kho lương thực, vũ khí cùng cách bố trí phòng thủ của quân Minh, đồng thời đề xuất kế sách hạ thành.

Tương truyền, một đêm cuối năm Bính Ngọ 1426, trong tiết trời giá rét, bà cùng một số thôn nữ trẻ mang rượu, thịt vào thành bán cho quân Minh. Không chút đề phòng, sau khi ăn uống no say, quân giặc chui vào túi ngủ. Bà cùng các thôn nữ lập tức thắt chặt miệng túi, khiến quân Minh không thể chống cự. Khi tín hiệu phát ra, ông Đinh Công Tuấn cùng binh lính phục sẵn bên ngoài phối hợp với đại quân Lê Lợi đồng loạt ập vào thành. Quân giặc không kịp trở tay, nhanh chóng bị tiêu diệt hoặc bắt sống. Thành Cổ Lộng thất thủ nhanh chóng. Sau sự kiện đó, câu chuyện về bà Lương Thị Minh Nguyệt được hậu thế nhắc đến như một biểu tượng của nghệ thuật tình báo dựa vào trí tuệ, sự khéo léo và sức mạnh của thế trận lòng dân. Bà cũng được biết đến là nữ tình báo đầu tiên trong chính sử Việt Nam.

Năm 1443, bà Lương Thị Minh Nguyệt và ông Đinh Công Tuấn qua đời. Sau đó, vua cho lập đền thờ Kiến Quốc tại làng, an táng thi thể hai người phía sau đền, đồng thời ban cho thôn 100 mẫu ruộng để phục vụ việc tế tự. Đến năm 1902, dưới triều vua Thành Thái, năm thứ 13, đền được trùng tu với quy mô lớn và đổi tên thành Đình Kiến Quốc.

Không chỉ lưu dấu câu chuyện về nữ tình báo đầu tiên của sử Việt, Đình Ruối còn mang giá trị kiến trúc, nghệ thuật đặc sắc. Điểm đặc biệt gây ấn tượng khi đặt chân đến di tích là rặng ruối cổ nằm phía trước đình. Những thân cây lâu năm đan xen, tạo thành một khoảng xanh bao quanh không gian di tích.

Tên gọi Đình Ruối bắt nguồn từ cảnh quan đặc biệt của di tích. Phía trước ngôi đình là hàng ruối cổ thụ mọc ken dày, tạo thành hàng rào tự nhiên như bức tường, bao quanh và che chắn không gian linh thiêng của di tích.

Ông Nguyễn Văn Minh - Phó Ban Quản lý Di tích lịch sử - văn hóa Đình Ruối - cho biết không ai biết chính xác rặng ruối được trồng từ bao giờ. "Rặng ruối từ lâu đã trở thành biểu tượng của làng, được người dân xem như báu vật để gìn giữ, chăm sóc”, ông Minh chia sẻ.

Theo ông Minh, rặng ruối cổ được tạo thành 3 tầng cây, kéo dài khoảng hơn 100 m, rộng hơn 5 m và điểm cao nhất gần 10 m. Hàng cây bao quanh phía trước di tích, tạo thành hai lối ra vào. Cổng chính được tạo hình nghệ thuật, cao gần 10 m và chỉ được mở vào những dịp đình tổ chức lễ hội; ngày thường, người dân và du khách đi qua cổng phụ.

Đại diện Phòng Văn hóa - Xã hội xã Tân Minh cho biết Đình Ruối có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa. Những năm qua, địa phương luôn quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị di tích. Hằng năm, lễ hội đình Ruối được tổ chức vào dịp gần ngày giỗ của các bậc tiền nhân. Thời gian tới, xã định hướng kết nối đình Ruối với các điểm du lịch tâm linh trên địa bàn tỉnh Ninh Bình, góp phần phát huy hơn nữa giá trị lịch sử, văn hóa của di tích.