Nga - Ukraine và cuộc chiến trước mùa đông: Khi năng lượng trở thành đòn bẩy trên bàn đàm phán

Những đòn đánh ngày càng sâu

Sáng 7/10, Nga tiến hành một đợt tập kích quy mô lớn nhằm vào thủ đô Kiev cùng nhiều khu vực khác của Ukraine.

Bộ Quốc phòng Nga cho biết lực lượng nước này sử dụng vũ khí chính xác cao phóng từ đất liền, trên biển, trên không và máy bay không người lái để tấn công các cơ sở công nghiệp quốc phòng. Moscow khẳng định các mục tiêu gồm địa điểm sản xuất, lưu trữ tên lửa hành trình Flamingo và UAV tầm trung, tầm xa tại Kiev, cùng nhiều cơ sở ở Chernihiv, Kirovohrad, Dnipropetrovsk, Poltava và Kharkiv.

Nga cũng tuyên bố tấn công hạ tầng cảng biển, cơ sở sửa chữa tàu và một số tàu tại khu vực Odesa mà Moscow cho rằng phục vụ quân đội Ukraine.

Ở Kiev, giới chức Ukraine cho biết ít nhất hai người thiệt mạng trong đợt không kích ngày 7/10. Các cuộc tấn công khác gây thiệt hại cho một cơ sở công nghiệp tại Dnipro, hạ tầng giao thông ở Zaporizhzhia và các tòa nhà chung cư tại Kremenchuk.

Một ngày trước đó, Ukraine đã tiến hành một trong những cuộc tấn công bằng UAV lớn nhất nhằm vào lãnh thổ Nga kể từ đầu cuộc xung đột. Theo giới chức Nga, hơn 650 UAV được sử dụng, trong đó 185 chiếc bị phá hủy hoặc vô hiệu hóa tại ngoại ô thủ đô Moscow. Hai người thiệt mạng và ít nhất 7 người bị thương.

Các blogger quân sự Nga cho biết một bể chứa tại cơ sở lưu trữ và phân phối dầu Volodarskaya ở Moscow bị đánh trúng. Đây là một đầu mối nhiên liệu quan trọng kết nối với mạng lưới đường ống Transneft và cung cấp nhiên liệu cho các sân bay lớn quanh thủ đô Nga.

Hai đợt tấn công chỉ cách nhau khoảng một ngày cho thấy một đặc điểm ngày càng rõ của cuộc xung đột: Nga và Ukraine đều đang tìm cách đưa hậu phương của đối phương vào vùng chịu sức ép trực tiếp.

Mặt trận mới mang tên năng lượng

Nếu những năm đầu xung đột, Nga và Ukraine thường chú ý tới từng thành phố, từng tuyến phòng thủ hay số kilomet lãnh thổ thay đổi, thì trước mùa đông năm nay, một trong những mặt trận quan trọng nhất lại nằm ở các nhà máy điện, kho nhiên liệu, nhà máy lọc dầu, đường ống và mạng lưới logistics.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nói Kiev sẽ tăng cường tấn công các nhà máy lọc dầu Nga để đáp trả chiến dịch không kích của Moscow. Ông khẳng định Ukraine nhắm vào hạ tầng phục vụ chiến tranh, không chủ trương tấn công dân thường.

Nga sau đó tuyên bố sẽ tăng cường các cuộc tấn công vào mục tiêu quân sự, công nghiệp quốc phòng và hạ tầng hỗ trợ quân đội Ukraine. Cả Moscow và Kiev đều phủ nhận cố ý nhắm vào dân thường.

Đằng sau cuộc đấu bằng UAV và tên lửa là một phép tính tương đối rõ ràng.

Đối với Ukraine, đánh vào nhà máy lọc dầu và kho nhiên liệu Nga vừa nhằm gây khó khăn cho hậu cần quân sự, vừa tác động tới một ngành tạo nguồn thu quan trọng cho Moscow.

Chiến dịch này đã tạo ra những ảnh hưởng đáng kể. Hồi cuối tháng 8, Reuters đưa tin sản lượng xăng của Nga có thời điểm chỉ còn tương đương khoảng 70% nhu cầu tiêu thụ trong nước sau các đợt tấn công bằng UAV vào nhà máy lọc dầu. Tình trạng thiếu nhiên liệu khiến Nga phải tăng nhập khẩu sản phẩm dầu mỏ và duy trì một số biện pháp hạn chế bán hàng.

Đến ngày 6/10, Ukraine cho rằng nguồn nhiên liệu nhập khẩu, trong đó có sản phẩm từ Hàn Quốc, đã giúp Nga phần nào giảm sức ép do các đòn đánh vào hệ thống lọc dầu. Điều đó cũng cho thấy cuộc chiến năng lượng không đơn thuần được quyết định bởi khả năng phá hủy cơ sở của đối phương: Mỗi bên còn tìm kiếm những tuyến cung ứng thay thế để hấp thụ cú sốc.

Với Nga, bài toán mang một hình thức khác. Ukraine phụ thuộc nặng vào điện và nhiệt để duy trì hoạt động của các đô thị trong mùa đông. Việc các lực lượng Nga tấn công hệ thống điện, khí đốt và logistics của Ukraine có thể tạo sức ép đồng thời lên nền kinh tế, năng lực quân sự và đời sống của hàng triệu người.

Bởi vậy, mùa đông không còn đơn giản là điều kiện thời tiết. Nó trở thành một biến số chiến lược trong cuộc xung đột Nga - Ukraine.

Ukraine trước bài toán điện và nhiên liệu

Ngày 1/10, một đợt tập kích lớn của Nga nhằm vào lưới điện Ukraine khiến nhiều khu vực mất điện. AP dẫn giới chức Ukraine cảnh báo các cuộc tấn công có dấu hiệu mở đầu cho một chiến dịch gây sức ép lên hệ thống năng lượng trước mùa sưởi ấm.

Kế hoạch được chính quyền Kiev công bố hồi tháng 4 đặt mục tiêu có 14,6 tỷ m³ khí đốt trong các kho ngầm cho mùa sưởi ấm 2026-2027; mức tối thiểu được coi là cần thiết là 13,2 tỷ m³.

Ukraine cũng tìm cách phân tán năng lực phát điện thay vì phụ thuộc quá nhiều vào những cơ sở quy mô lớn dễ trở thành mục tiêu.

Trong chuyến thăm Ukraine của Thủ tướng Đức Friedrich Merz hồi đầu tháng 10, Naftogaz và các doanh nghiệp Đức thảo luận các dự án tăng khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng. Naftogaz đang cân nhắc mua 5 cụm máy nén turbine khí của Siemens Energy; hai bên cũng trao đổi về khả năng triển khai 12 turbine khí phục vụ phát điện phân tán.

Tuy nhiên, một hệ thống điện có thể sửa chữa không đồng nghĩa người dân Ukraine sẽ không phải chịu đựng.

Các cuộc tập kích liên tục buộc Ukraine phải dành nguồn lực cho phòng không, sửa chữa đường dây, trạm biến áp, nhà máy và hệ thống khí đốt. Chỉ cần một số mắt xích quan trọng bị phá hủy trong những đợt rét sâu, hậu quả có thể lan nhanh từ mất điện sang mất nhiệt, nước sinh hoạt, thông tin liên lạc và hoạt động sản xuất.

Cùng lúc đó, Ukraine gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhiên liệu nhập khẩu do các nhà máy lọc dầu trong nước đã bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng do cuộc xung đột. Tháng 9, nước này nhập khoảng 145.000 tấn xăng. Lithuania chiếm 32% lượng nhập khẩu, Ba Lan 25%; phần còn lại đến từ Đức, Romania và Hy Lạp. Giá nhiên liệu bán lẻ tại Ukraine cũng tăng tới 10% trong nửa đầu tháng 9.

Một mùa đông khó khăn vì thế không chỉ là câu chuyện người dân có điện để sưởi ấm hay không. Nó còn liên quan trực tiếp tới nhiên liệu cho giao thông, logistics, sản xuất và chính cỗ máy quân sự.

Nga cũng bước vào mùa đông với một điểm yếu mới

Nếu Ukraine chịu sức ép ở điện và khí đốt, Nga đang phải đối mặt với một nghịch lý khác: Một trong những nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới lại trải qua những đợt thiếu nhiên liệu tại chính thị trường nội địa.

Các cuộc tấn công kéo dài của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu và kho chứa đã khiến nhiều khu vực Nga phải áp dụng các biện pháp hạn chế bán nhiên liệu.

Trong tháng 8, ít nhất 10 khu vực của Nga phải siết kiểm soát việc bán xăng khi làn sóng thiếu nhiên liệu quay trở lại. Một số trạm xăng tại khu vực Moscow không còn xăng trong khi dầu diesel vẫn có sẵn, theo Reuters.

Điểm yếu này giải thích vì sao Ukraine ngày càng coi hệ thống lọc dầu của Nga là một mục tiêu chiến lược. Theo đó, một nhà máy lọc dầu bị gián đoạn không nhất thiết khiến Nga thiếu dầu thô. Nhưng nó có thể làm giảm lượng xăng, diesel và nhiên liệu hàng không sẵn sàng cho tiêu dùng, vận tải và quân đội.

Điều đó không có nghĩa Nga sẽ rơi vào một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn diện. Nga vẫn sở hữu nguồn tài nguyên, công suất sản xuất và mạng lưới cung ứng lớn. Nhưng cuộc chiến đã tạo ra một dạng tổn thương trước đây ít được hình dung: Hậu phương năng lượng của Nga không còn hoàn toàn nằm ngoài tầm với của Ukraine.

Mùa đông có đẩy hai bên tới gần bàn đàm phán?

Về lý thuyết, thiệt hại ngày càng lớn có thể tạo động lực cho đàm phán. Nhưng trong ngắn hạn, hiệu ứng ngược lại cũng có thể xảy ra.

Mỹ đang tìm cách khôi phục tiến trình ngoại giao. Các đặc phái viên của Tổng thống Mỹ - ông Steve Witkoff và Jared Kushner - đã tiếp xúc với cả Moscow và Kiev, đồng thời thúc đẩy khả năng tổ chức một vòng đàm phán ba bên mới. Các cuộc đàm phán do Mỹ hậu thuẫn trong năm nay chưa tạo được kết quả đủ để chấm dứt cuộc chiến.

Cuối tháng 9, Tổng thống Zelensky còn thảo luận với Tổng thống Donald Trump về khả năng đạt một thỏa thuận hạn chế tấn công các mục tiêu liên quan tới năng lượng. Ukraine cho biết sẵn sàng xem xét nhiều hình thức ngừng bắn trong lĩnh vực này.

Và tưởng đó giờ đây càng có ý nghĩa.

Tuy vậy, chính diễn biến chiến trường hiện tại lại khiến thỏa thuận ấy khó đạt được.

Ukraine đã chứng minh các cuộc tấn công vào hệ thống lọc dầu có thể gây sức ép thực tế lên Nga. Vì vậy, Kiev có ít động lực từ bỏ công cụ này nếu không nhận được sự bảo đảm tương xứng.

Ở chiều ngược lại, Nga đang tăng cường đánh vào hạ tầng Ukraine trong thời điểm mùa đông đến gần - thời điểm sức ép từ một nhà máy điện hay hệ thống sưởi bị gián đoạn có thể lớn hơn nhiều so với mùa hè.

Nói cách khác, cả hai bên đều đang sở hữu một đòn bẩy mà họ có thể muốn sử dụng thêm trước khi đem nó ra mặc cả.

Nghịch lý “đánh để đàm”

Đây có thể là nghịch lý lớn nhất của giai đoạn hiện nay. Nếu Moscow tin rằng sức ép lên điện, nhiệt và đời sống đô thị có thể làm suy yếu khả năng chịu đựng của Ukraine, Nga có lý do quân sự để tiếp tục chiến dịch trong những tháng lạnh nhất.

Nếu Kiev tin rằng các đòn đánh vào lọc dầu có thể làm tăng chi phí chiến tranh đối với Nga, Ukraine cũng có lý do để duy trì sức ép.

Khi đó, triển vọng đàm phán không nhất thiết biến mất, nhưng thời điểm đạt thỏa thuận có thể bị đẩy lùi bởi chính mong muốn cải thiện vị thế trước khi thương lượng.

Tháng 9, Tổng thống Vladimir Putin nói rằng Nga vẫn để ngỏ các cuộc thảo luận cụ thể nếu xuất hiện động lực mới cho một giải pháp, nhưng đồng thời khẳng định lực lượng Nga đang đạt tiến triển trên chiến trường. Tổng thống Zelensky, trong khi đó, tiếp tục bày tỏ sẵn sàng gặp Tổng thống Putin, kể cả tại Hội nghị thượng đỉnh G20, nhưng cảnh báo Washington không nên cho rằng nhượng bộ lãnh thổ sẽ tự động mang lại hòa bình.

Khoảng cách giữa hai bên vì thế vẫn rất lớn.

Một thỏa thuận nhỏ trước một nền hòa bình lớn?

Có lẽ vì vậy, mùa đông 2026 - 2027 cũng có thể làm thay đổi thứ tự ưu tiên của ngoại giao.

Thay vì cố giải quyết ngay toàn bộ cuộc xung đột, Mỹ và các bên trung gian có thể tập trung vào những thỏa thuận hạn chế hơn: Không tấn công cơ sở điện và khí đốt; bảo đảm an toàn cho một số tuyến vận tải ở Biển Đen; hoặc thiết lập cơ chế giảm leo thang đối với các mục tiêu năng lượng.

Nếu một cơ chế hạn chế tấn công năng lượng tồn tại qua mùa đông, nó có thể tạo nền tảng cho những cuộc thương lượng lớn hơn.

Ngược lại, nếu mùa đông trở thành thời điểm Nga đánh mạnh hơn vào điện và nhiệt của Ukraine, trong khi Ukraine tiếp tục làm tê liệt các nhà máy lọc dầu Nga, khoảng cách chính trị giữa hai bên có nguy cơ càng sâu.

Mùa đông thứ năm

Cuộc chiến Nga - Ukraine đang bước vào mùa đông thứ năm kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt vào tháng 2/2022.

Nhưng mùa đông này có một điểm khác.

Khả năng tấn công tầm xa của cả hai bên đã phát triển đáng kể. UAV có thể bay hàng trăm, thậm chí hàng nghìn kilomet. Những cơ sở từng nằm sâu trong hậu phương giờ đây không còn mặc nhiên an toàn.

Ukraine vẫn dễ tổn thương hơn trước các cuộc tấn công vào lưới điện, khí đốt và hệ thống sưởi. Nhưng Nga cũng phải bảo vệ một mạng lưới lọc dầu và nhiên liệu khổng lồ trước những đợt UAV ngày càng sâu và dày đặc.

Vì vậy, mùa đông 2026 - 2027 có thể trở thành một cuộc thử sức không chỉ của quân đội hai nước mà còn của hệ thống điện, nhiên liệu, khả năng sửa chữa hạ tầng và sức chịu đựng của xã hội.

Điều đáng lo ngại là logic quân sự và logic ngoại giao lúc này đang đi theo hai hướng trái ngược. Ngoại giao cần mỗi bên chứng minh rằng xuống thang có lợi hơn tiếp tục chiến đấu. Nhưng trên chiến trường, cả Nga và Ukraine dường như vẫn đang cố chứng minh điều ngược lại: Họ còn khả năng khiến đối phương phải trả giá cao hơn.

Bởi vậy, mùa đông có thể tạo thêm áp lực cho hòa bình, nhưng không tự động tạo ra hòa bình.

Câu hỏi quyết định không phải mùa đông sẽ khắc nghiệt đến đâu, mà là đến thời điểm nào Moscow và Kiev cùng nhận thấy những đòn đánh vào hậu phương không còn giúp cải thiện đủ vị thế trên bàn đàm phán để bù lại cái giá của việc kéo dài cuộc xung đột.