Những phận người dưới mái nhà trăm tuổi
Tại căn nhà cổ số 68 đường Trần Phú, một trong những tuyến phố sầm uất bậc nhất khu di sản, cụ Ngô Thị Gần (87 tuổi) ngồi thu mình bên quầy thuốc lá nhỏ trước cửa. Trong căn nhà rộng khoảng 200 m2, cụ cùng người chị gái là cụ Ngô Thị Xin, 95 tuổi, nương tựa nhau sống qua ngày.
Trước hiên nhà, cụ Gần bán thuốc lá, bao diêm, kiếm vài chục nghìn đồng mỗi ngày. Một góc khoảng 30 m2 được cho thuê bán đèn lồng để có thêm tiền thuốc men. Phần diện tích còn lại vừa đặt bàn thờ gia tiên, vừa là nơi sinh hoạt chật vật của hai chị em.
Ngước nhìn lên mái nhà, cụ Gần kể, căn nhà bắt đầu tổn thương nặng nề sau trận lụt lịch sử năm Thìn 1964, khi nước dâng ngập ngang ngực. Hơn sáu thập kỷ trôi qua, mái ngói âm dương xô lệch, nứt vỡ, nhiều chỗ không còn khả năng che mưa. Loại ngói bản dày ngày xưa giờ khó tìm, muốn thay thế cũng không dễ. Hai chị em đành chấp nhận cảnh mưa ngoài trời, mưa trong nhà.
Để bảo đảm an toàn tính mạng, cơ quan chức năng đã đề xuất di dời khẩn cấp 12 hộ dân và yêu cầu 15 hộ di dời cục bộ, không tiếp tục sinh hoạt tại những nếp nhà có nguy cơ đổ sập. Điều đáng chú ý, có tới 25 trong tổng số 28 công trình xuống cấp thuộc sở hữu tư nhân.
Những tấm bạt nhựa xanh đỏ được giăng lên mái, chằng néo chằng chịt. Lớp bạt cũ đã mục sau gần chục năm vẫn nằm đè lên lớp bạt mới giăng từ năm ngoái. Mỗi lần mưa xuống, nước len qua những khe hở, dột xối xả. Hai cụ già lại lụm cụm mang thau, chậu, xô, nồi ra hứng nước, đặt khắp nền nhà.
“Cứ mưa xuống là nước dột khắp nơi. Hai chị em phải lụm cụm bưng đủ loại thau, chậu, xô, nồi ra đặt khắp sàn, ngổn ngang chẳng khác gì gánh hàng rong dạt vào tránh lũ”, cụ Gần ngậm ngùi.
Cụ Gần kể, mỗi mùa bão lũ, khi nước sông Hoài dâng cao, lực lượng xung kích địa phương phải lội nước vào tận nhà, cõng hai cụ già 87 và 95 tuổi đến nơi sơ tán tạm. Những người đã dành gần trọn đời mình cho phố cổ, đến tuổi xế chiều vẫn phải rời nhà mỗi khi thiên tai ập đến, chỉ để giữ lấy sự an toàn cho bản thân.
Cách đó vài bước chân, căn nhà cổ số 65 đường Trần Phú, đối diện Bảo tàng Gốm sứ Mậu dịch, cũng đang oằn mình chống chọi với thời gian. Ngôi nhà hơn 200 năm tuổi là nơi sinh sống của hai hộ gia đình với sáu nhân khẩu, do bà Hồ Thị Tú, 64 tuổi, làm chủ hộ. Bên trong căn nhà, bộ khung gỗ nguyên thủy vẫn hiện diện như một chứng nhân của nhiều thế hệ.
Thế nhưng, nhiều chân cột, xà gồ đã bị mối mọt đục rỗng ruột. Các khớp nối co ngót, nứt toác, tạo thành những khe hở há miệng. Hệ thống dây cáp chằng chéo cùng những thanh gỗ gá tạm được dựng lên tứ phía, giữ cho ngôi nhà khỏi nghiêng đổ về phía mặt phố.
Theo báo cáo kết quả khảo sát di tích xuống cấp năm 2026 của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, toàn khu phố cổ ghi nhận 28 di tích nhà cổ xuống cấp ở các mức độ khác nhau. Trong đó, 10 di tích xuống cấp nghiêm trọng, 13 căn xuống cấp nặng và 5 căn xuống cấp nhẹ.
Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, cho biết: Khảo sát, cảnh báo và chống đỡ mới chỉ giúp hạn chế rủi ro trước mắt. Để cứu những ngôi nhà đã mục ruỗng qua nhiều thập kỷ, bài toán khó hơn nằm ở kinh phí, quyền sở hữu và cơ chế hỗ trợ.
Theo ông Ngọc, việc trùng tu nhà cổ đang gặp khó khăn trong đó có việc di tích có nhiều người cùng sở hữu hoặc thuộc sở hữu tập thể nhưng chưa xác định được người đại diện chịu trách nhiệm cụ thể. Bên cạnh đó là gánh nặng vốn đối ứng tu sửa vượt quá khả năng của nhiều hộ gia đình đang buôn bán nhỏ lẻ, thu nhập bấp bênh.
Giữ mái nhà, giữ hồn phố cổ
Hội An hiện có gần 200 căn nhà thuộc sở hữu nhà nước trong khu phố cổ. Theo ông Ngọc, việc quản lý, bố trí sử dụng những căn nhà này cần được đặt trong một đề án tổng thể, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu khai thác thương mại hoặc tăng nguồn thu từ đấu giá, cho thuê.
“Nếu cứ đấu giá rồi nhà nào cũng làm nhà hàng thì hệ thống hạ tầng không thể chịu nổi”, ông Ngọc phân tích. Bởi thực tế, hạ tầng phố cổ vốn được hình thành từ lâu, phục vụ quy mô dân cư và nhu cầu sinh hoạt khác xa hiện nay.
Sự phát triển nhanh của các nhà hàng, khách sạn và cơ sở dịch vụ tạo thêm áp lực lên giao thông, thu gom rác, thoát nước và môi trường sống. Những con đường nhỏ, hệ thống cống thoát nước cũ phải gánh thêm lượng chất thải và nhu cầu sử dụng ngày càng lớn.
Theo ông Ngọc, bài toán sử dụng quỹ nhà công sản cần gắn với mục tiêu duy trì cộng đồng cư dân. Một số căn nhà có thể được bố trí làm không gian văn hóa, không gian sáng tạo hoặc mô hình lưu trú phù hợp; qua đó vừa phát huy giá trị di sản, vừa tạo điều kiện để người dân Hội An tiếp tục sinh sống, làm ăn trong khu phố cổ.
Tôi mang câu hỏi về Hội An chất vấn lãnh đạo TP Đà Nẵng trong buổi họp báo Quý III của UBND thành phố Đà Nẵng. Ông Nguyễn Đức Bình, Chánh Văn phòng UBND TP Đà Nẵng, nguyên Bí thư phường Hội An, cho rằng: Câu chuyện nhà ở trong khu phố cổ có những đặc thù riêng, cần được nghiên cứu kỹ trong quá trình xây dựng và thực hiện chính sách quản lý, bảo tồn.
Phố cổ không chỉ có giá trị ở phần kiến trúc vật thể, mà còn ở “phần hồn” được tạo nên từ đời sống thường ngày của cộng đồng dân cư. Vì vậy, bảo tồn phải gắn với việc duy trì đời sống người dân, tránh để khu di sản chỉ còn những công trình kiến trúc mà thiếu đi sức sống vốn có.
Ông Bình cũng cho rằng thực tế nhiều ngôi nhà đã tồn tại qua thời gian dài đặt ra những vấn đề cần giải quyết trong quản lý. Nếu không có cơ chế phù hợp để Nhà nước mua lại hoặc hỗ trợ bảo tồn những ngôi nhà này, việc duy trì các giá trị di sản sẽ gặp nhiều khó khăn.
"Những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi và đời sống cư dân cần được xem xét thấu đáo, nhất là trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và quá trình rà soát, hoàn thiện cơ chế quản lý. Mỗi thay đổi đối với phố cổ đều có thể tác động đến tâm tư, tình cảm của những người đã gắn bó, dành tình yêu cho di sản trên toàn thế giới, qua nhiều thế hệ" ông Bình chia sẻ.
