Hàng nghìn trụ sở công dôi dư, vì sao chậm xử lý?

Tháng 2/2026, tại thời điểm báo cáo Thủ tướng, Bộ Tài chính cho biết, toàn bộ 34/34 địa phương đã hoàn thành xử lý bước đầu các cơ sở nhà, đất dôi dư. Tổng cộng có 25.885 cơ sở đã được bố trí, sắp xếp.

Trong số này, 8.515 cơ sở được bố trí làm trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp. Lĩnh vực giáo dục tiếp nhận 2.913 cơ sở; y tế tiếp nhận 618 cơ sở; văn hóa - thể thao tiếp nhận 2.296 cơ sở; và các mục đích công cộng khác tiếp nhận 677 cơ sở. Ngoài ra, 4.495 cơ sở được giao cho các tổ chức phát triển quỹ đất và đơn vị có chức năng quản lý, kinh doanh nhà để quản lý, khai thác.

Dù vậy, với các cơ sở thuộc diện thu hồi, chuyển giao về địa phương, việc xử lý mới dừng ở bước bàn giao - bước 1. Các địa phương vẫn phải tiếp tục xử lý bước 2 để đưa vào khai thác hoặc xử lý triệt để.

Cập nhật số liệu mới nhất đến ngày 27/4, Cục Quản lý công sản - Bộ Tài chính cho biết, có 11.396 cơ sở nhà, đất dôi dư đã được thu hồi, chuyển giao về địa phương quản lý, cần tiếp tục xử lý bước 2. Trong đó, 9.228 cơ sở do địa phương quyết định thu hồi, 2.168 cơ sở do cơ quan trung ương chuyển giao.

Đến nay, 5.027 cơ sở đã hoàn thành xử lý hoặc được đưa vào khai thác. Phần còn lại 6.369 cơ sở vẫn đang trong quá trình xử lý.

Đáng chú ý, trong số các cơ sở chưa hoàn tất, chỉ có 2.622 cơ sở đã có phương án xử lý, khai thác, còn lại 3.747 cơ sở vẫn chưa xác định được phương án sử dụng cụ thể.

Trao đổi với PV Tiền Phong, ông Nguyễn Tân Thịnh - Cục trưởng Cục Quản lý công sản, Bộ Tài chính cho biết, tổng hợp báo cáo của các địa phương, nguyên nhân chậm xác định phương án, đưa nhà, đất dôi dư vào khai thác, sử dụng do vướng cả về thủ tục lẫn cơ chế thực hiện.

Về thủ tục, nhiều bộ, ngành và địa phương đến nay vẫn chưa ban hành đầy đủ các quy định thuộc thẩm quyền liên quan đến quản lý tài sản công, như phân cấp quyết định, tiêu chuẩn sử dụng trụ sở, xe công hay máy móc, thiết bị chuyên dùng. Điều này khiến nhiều đơn vị chưa có đủ căn cứ để rà soát, sắp xếp và đưa tài sản vào sử dụng theo đúng quy định.

Ngoài ra, một bộ phận cán bộ ở cơ sở còn lúng túng trong việc áp dụng quy định pháp luật. Nhiều trụ sở dôi dư được giao cho cấp xã quản lý nhưng thiếu sự phối hợp, chỉ đạo xuyên suốt từ cấp tỉnh nên quá trình xử lý chưa đồng bộ, có nơi còn chậm triển khai.

Lãnh đạo Cục Quản lý công sản cũng cho biết, tình trạng một số cơ sở nhà, đất do tồn tại lịch sử đã bị lấn chiếm, hoặc bố trí làm nhà ở, không có đầy đủ hồ sơ, giấy tờ pháp lý nên việc xử lý dứt điểm gặp khó khăn. Cơ quan, tổ chức, đơn vị không có chức năng cũng như tổ chức bộ máy để thực hiện.

Bên cạnh đó, có những tài sản được xây dựng trên đất của tổ chức, cá nhân khác, dù chưa hết thời hạn sử dụng nhưng đơn vị hiện không còn nhu cầu sau khi sắp xếp bộ máy. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành vẫn chưa có cơ chế xử lý phù hợp cho các trường hợp này.

Theo GS.TSKH Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, nhà nước nên ưu tiên đấu giá các trụ sở, nhà đất công dôi dư, không còn nhu cầu sử dụng, để chuyển sang khu vực sản xuất, kinh doanh.

“Làm như vậy sẽ tạo ra một nguồn tài chính công rất lớn”, ông Võ nói và nhấn mạnh, việc tăng cường nguồn lực tài chính công có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, ông Võ cũng lưu ý, việc sử dụng trụ sở công phải đặt trong yêu cầu tiết kiệm, hiệu quả, tránh tình trạng “có thừa thì tiếp tục sử dụng lãng phí”. Theo ông, ưu tiên số một hiện nay là phải kiểm kê, kiểm đếm đầy đủ toàn bộ quỹ bất động sản công sau sắp xếp để xác định rõ phần nào tiếp tục sử dụng, phần nào dư thừa cần xử lý.

Ông Đặng Hùng Võ cũng bày tỏ lo ngại, tình trạng bỏ hoang, sử dụng kém hiệu quả tài sản công hiện nay có thể tiếp tục tạo ra một vòng “lãng phí kép”, vừa gây thất thoát nguồn lực Nhà nước, vừa làm chậm quá trình chuyển hóa đất đai thành nguồn lực cho phát triển.

Theo ông, “căn bệnh” sử dụng đất đai, bất động sản công thiếu tiết kiệm đã tồn tại nhiều năm. Dẫn lại số liệu kiểm kê đất đai trước đây, ông Võ cho biết diện tích bất động sản công từng ở mức tương đương với bất động sản tư, phản ánh khu vực công đang nắm giữ quỹ đất rất lớn nhưng hiệu quả sử dụng chưa tương xứng.

“Nếu đưa được phần dư thừa đó sang khu vực doanh nghiệp thông qua đấu giá, chúng ta sẽ thu được nguồn tài chính công rất đáng kể và khắc phục được tình trạng lãng phí trong sử dụng đất đai, bất động sản công”, ông Võ nhấn mạnh.

GS Đặng Hùng Võ cũng nhắc lại thực tế nhiều chủ trương di dời trường đại học, bệnh viện, nhà máy ra khỏi khu vực nội đô Hà Nội đã được đặt ra từ nhiều năm trước, thậm chí đã giao đất tại các đô thị vệ tinh, nhưng quá trình thực hiện rất chậm.

“Nhiều nơi đã có chủ trương, có danh sách, có đất ở nơi mới nhưng vẫn không di dời. Có những dự án đầu tư lớn kéo dài nhiều năm, phát sinh nhiều vấn đề, kể cả dấu hiệu tham nhũng, lãng phí”, ông nói.

Dù vậy, vị chuyên gia cũng cho rằng không nên chỉ nhìn vấn đề theo hướng kinh tế thuần túy. Quỹ nhà đất dôi dư cần được phân bổ hài hòa giữa mục tiêu kinh tế và mục tiêu xã hội.

“Tất nhiên phải ưu tiên một phần cho y tế, giáo dục, không gian công cộng theo định hướng của Trung ương. Nhưng đồng thời cũng phải cân đối rõ bao nhiêu phần trăm dành cho mục tiêu xã hội, bao nhiêu phần trăm dành cho mục tiêu kinh tế, dựa trên nhu cầu thực tế của từng địa phương”, ông Võ nói.

Theo ông Võ, điều cốt lõi hiện nay là phải xây dựng được một cơ sở dữ liệu kiểm kê đầy đủ, minh bạch về toàn bộ quỹ bất động sản công dôi dư. Khi có dữ liệu chính xác, Nhà nước hoàn toàn có thể tính toán được phương án sử dụng tối ưu giữa các mục tiêu phát triển kinh tế và phục vụ an sinh xã hội.

PGS.TS Bùi Thị An - nguyên Đại biểu Quốc hội khoá XIII đánh giá, tình trạng trụ sở bỏ hoang, sử dụng kém hiệu quả hay “giữ đất” trong thời gian dài thực chất là một dạng “lãng phí kép”, vừa gây thất thoát tài sản công, vừa làm chậm quá trình đưa nguồn lực vào phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, theo vị chuyên gia, điều quan trọng nhất hiện nay không chỉ là chủ trương mà là cách triển khai phải minh bạch, đo đếm được kết quả và có cơ chế giám sát thực chất.

Bà An đề nghị trước tiên cần tổng kiểm kê toàn bộ trụ sở, nhà đất công dôi dư trên cả nước và công khai toàn bộ dữ liệu. Theo đó, cần công khai danh mục tài sản đã bàn giao cho địa phương, tài sản nào còn bỏ trống, tài sản nào đã có trụ sở mới thay thế nhưng chưa xử lý. Phải coi đây là dữ liệu quốc gia để người dân, Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan giám sát có thể theo dõi, kiểm tra được.

"Phải thị trường hóa tài sản công để tránh lãng phí và tạo nguồn thu thực chất cho ngân sách”.

PGS.TS Bùi Thị An

PGS.TS Bùi Thị An cho rằng nút thắt lớn nhất hiện nay là lợi ích cục bộ. Vì vậy, cần có cơ chế đủ mạnh để buộc các địa phương, bộ ngành vượt qua tâm lý “giữ đất”, “giữ tài sản” cho riêng mình. Muốn làm được điều đó, phải gắn trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu địa phương, đơn vị với kết quả xử lý tài sản công. Người làm tốt cần được khen thưởng, còn trường hợp chậm trễ, gây lãng phí phải bị xử lý công khai.

Đáng chú ý, bà An đề xuất xây dựng “ngân hàng tài sản công” như một hệ thống quản trị tập trung đối với toàn bộ nhà đất công dôi dư trên cả nước. Theo bà, đây sẽ là cơ sở để theo dõi, khai thác và quản lý tài sản công hiệu quả hơn, tránh tình trạng phân tán và thiếu minh bạch.

Đối với những khu đất, trụ sở có giá trị cao nhưng không còn nhu cầu sử dụng hoặc chuyển đổi công năng không hiệu quả, bà An cho rằng cần mạnh dạn đưa ra đấu giá công khai theo cơ chế thị trường. “Đây phần lớn đều là "đất vàng", vị trí đẹp. Phải thị trường hóa tài sản công để tránh lãng phí và tạo nguồn thu thực chất cho ngân sách”, bà An nói.

Theo bà An, số tiền thu được từ đấu giá hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực tài chính lớn cho đầu tư công, thay vì để tài sản bị bỏ hoang nhiều năm. Bên cạnh lợi ích kinh tế, việc xử lý dứt điểm tài sản công dôi dư còn có ý nghĩa rất lớn về mặt xã hội, đặc biệt là củng cố niềm tin của người dân.

Ngoài ra, chuyên gia cũng lưu ý việc chuyển đổi công năng phải được đánh giá tác động kỹ lưỡng trước khi triển khai. Bởi, không phải mọi trụ sở đều phù hợp để cải tạo thành trường học hay bệnh viện.

“Nếu chi phí cải tạo còn lớn hơn xây mới thì phải tính toán lại. Điều quan trọng nhất là tiết kiệm thực chất chứ không phải tiết kiệm hình thức”, bà An nói.