GS.TS Phạm Mạnh Hùng, chuyên gia đầu ngành Tim mạch, Chủ nhiệm Bộ môn Tim mạch - Trường Đại học Y Hà Nội, Viện trưởng Viện Tim mạch (Bệnh viện 19-8) trao đổi với Báo Tiền Phong xung quanh vấn đề này.
Theo ông, trước hết chúng ta nên hiểu đúng về khái niệm “Match Day” như thế nào?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: “Match Day” có thể hiểu là Ngày khớp nguyện vọng. Ở đây, từ “match” không đơn thuần có nghĩa là “lựa chọn”, mà quan trọng hơn là tìm được sự phù hợp hay “ghép cặp” giữa nguyện vọng của người học với vị trí đào tạo.
Ở Hoa Kỳ, ý nghĩa này thể hiện rất rõ. Bác sĩ trẻ sẽ xếp hạng những chương trình đào tạo nội trú mà mình mong muốn, trong khi các chương trình đào tạo cũng xem xét và xếp hạng những ứng viên mà họ muốn tiếp nhận. Sau đó, một hệ thống sẽ thực hiện việc “khớp” hai phía để tìm ra kết quả phù hợp nhất.
Vì vậy, về bản chất, Match Day là ngày công bố kết quả của một quá trình matching, chứ không phải ngày sinh viên bắt đầu lựa chọn chuyên ngành.
Như vậy, cách gọi Match Day ở Việt Nam hiện nay có hoàn toàn giống mô hình của Hoa Kỳ không, thưa ông?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: Chưa hoàn toàn. Ở Việt Nam, Match Day chủ yếu là ngày lựa chọn chuyên ngành Bác sĩ Nội trú, trong đó thí sinh được gọi theo thứ tự điểm thi để chọn chuyên ngành dựa trên nguyện vọng và chỉ tiêu còn lại.
Mô hình này có ưu điểm về công khai, minh bạch và trao quyền lựa chọn cho người học, nhưng so với Hoa Kỳ thì vẫn chưa phải một cơ chế “ghép cặp hai chiều” hoàn chỉnh.
Vậy bản chất của Match Day tại Hoa Kỳ nằm ở đâu?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: Có thể cô đọng trong bốn chữ: lựa chọn hai chiều.
Sau khi tốt nghiệp trường y, bác sĩ trẻ phải tiếp tục đào tạo residency. Họ có thể nộp hồ sơ vào nhiều chương trình phù hợp, được phỏng vấn, rồi xếp hạng các chương trình theo nguyện vọng. Đồng thời, các chương trình đào tạo cũng xếp hạng những ứng viên mà họ muốn tiếp nhận. Hệ thống matching sau đó ghép hai danh sách để tìm ra kết quả phù hợp nhất.
Vì vậy, người học có quyền lựa chọn nhưng cơ sở đào tạo cũng có quyền lựa chọn. Một ứng viên không phải cứ muốn vào chuyên ngành hay chương trình danh tiếng là đương nhiên được nhận.
Có phải chính cơ chế đó khiến Match Day ở Hoa Kỳ trở thành một ngày giàu cảm xúc?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: Đúng vậy. Match Day không phải ngày sinh viên bước lên để “chọn chuyên ngành”, mà là ngày họ biết kết quả của nhiều tháng nộp hồ sơ, phỏng vấn, lựa chọn và được lựa chọn. Cảm xúc đến từ việc họ biết mình đã được chương trình nào tiếp nhận.
Còn tại Pháp thì sao, thưa ông?
PGS.TS Phạm Mạnh Hùng: Pháp đang cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: đánh giá đa chiều. Nếu trước đây thứ hạng kỳ thi có vai trò quyết định lớn, thì những cải cách gần đây kết hợp đánh giá kiến thức, năng lực lâm sàng và quá trình đào tạo để phân bổ ứng viên. Điều quan trọng là tư duy tuyển chọn cũng thay đổi: không chỉ hỏi “Ai có điểm cao nhất?”, mà phải đặt câu hỏi “Ai có kiến thức, kỹ năng và nguyện vọng phù hợp hơn với chuyên ngành?”.
Nhìn từ Hoa Kỳ và Pháp, Việt Nam có thể rút ra bài học gì?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: Hai nước đi theo những mô hình khác nhau nhưng cùng hướng tới một bài toán: cân bằng giữa năng lực người học, nguyện vọng cá nhân, yêu cầu của cơ sở đào tạo và nhu cầu nhân lực y tế.
Một hệ thống tuyển chọn tốt vì thế không chỉ xác định ai có điểm cao nhất, mà còn phải tìm được ai phù hợp với chuyên ngành nào, môi trường đào tạo nào và nhu cầu của hệ thống y tế ra sao.
Trở lại với Match Day của Trường Đại học Y Hà Nội, ông đánh giá như thế nào về mô hình đang được áp dụng?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: Tôi cho rằng mô hình này có những giá trị rất đáng trân trọng.
Thí sinh đủ điều kiện được gọi theo thứ tự tổng điểm từ cao xuống thấp và trực tiếp lựa chọn chuyên ngành trong số chỉ tiêu còn lại. Số lượng vị trí được cập nhật theo thời gian thực.
Cách làm này tạo ra sự công khai, minh bạch, dễ hiểu, đồng thời hạn chế sự can thiệp chủ quan. Quan trọng hơn, nó trao cho những bác sĩ trẻ có kết quả tốt quyền tự quyết định con đường nghề nghiệp của mình. Ở góc độ đó, Match Day tạo nên một hình ảnh đẹp của đào tạo Bác sĩ Nội trú: người học giỏi được quyền lựa chọn tương lai nghề nghiệp của mình một cách công khai.
Nhưng ông vừa nói mô hình này chưa phải là matching hai chiều. Giới hạn nằm ở đâu?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: Nếu chỉ dựa vào điểm thi, thứ tự lựa chọn và nguyện vọng cá nhân thì hệ thống chưa đánh giá đầy đủ sự phù hợp nghề nghiệp.
Một người đạt điểm thi rất cao chưa chắc đã là người phù hợp nhất với một chuyên ngành cụ thể. Có những chuyên ngành đòi hỏi những tố chất đặc thù về kỹ năng thực hành, giao tiếp, khả năng chịu áp lực, khả năng làm việc nhóm hay những phẩm chất nghề nghiệp khác.
Trong mô hình hiện nay, khoa, bộ môn hoặc cơ sở thực hành - nơi trực tiếp đào tạo bác sĩ chưa tham gia một quy trình phỏng vấn và xếp hạng ứng viên theo cách tương tự các chương trình residency ở Hoa Kỳ. Vì thế, đây trước hết vẫn là cơ chế tuyển sinh và phân bổ chuyên ngành trong phạm vi một chương trình đào tạo, chứ chưa phải một hệ thống matching thống nhất ở quy mô quốc gia.
Có nghĩa là điểm thi cao vẫn là yếu tố quyết định rất lớn?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: Đúng. Và điểm thi cao có giá trị rất quan trọng, bởi nó phản ánh một phần năng lực học thuật và là một tiêu chí khách quan. Nhưng vấn đề là điểm thi không thể đại diện cho toàn bộ năng lực của một bác sĩ tương lai.
Trong đào tạo y khoa, chúng ta cần quan tâm đến cả kiến thức, kỹ năng lâm sàng, giao tiếp, thái độ nghề nghiệp, khả năng làm việc trong môi trường thực tế và sự phù hợp với chuyên ngành. Do đó, về lâu dài, nếu có thể bổ sung những phương thức đánh giá đa chiều thì hệ thống sẽ phản ánh đầy đủ hơn năng lực và sự phù hợp của người học.
Nếu tất cả thí sinh đều lựa chọn theo sở thích cá nhân, liệu có xảy ra tình trạng chuyên ngành “hot” được chọn hết, trong khi những lĩnh vực khó khăn lại thiếu người?
GS.TS Phạm Mạnh Hùng: Đây là một bài toán rất đáng suy nghĩ. Lựa chọn của từng cá nhân khi cộng lại chưa chắc trùng với nhu cầu nhân lực của cả hệ thống y tế.
Những chuyên ngành hấp dẫn, có cơ hội nghề nghiệp tốt hoặc tập trung tại các thành phố lớn có thể được lựa chọn rất nhanh. Trong khi đó, những lĩnh vực khó khăn hơn hoặc những địa phương đang thiếu bác sĩ có thể ít hấp dẫn người học.
Một Match Day của riêng một trường đại học rất khó giải quyết được bài toán này, bởi đây không chỉ là vấn đề tuyển sinh mà còn là bài toán hoạch định nhân lực y tế ở tầm quốc gia.
Vậy theo ông, chúng ta có nên tiếp tục Match Day hay không?
PGS.TS Phạm Mạnh Hùng: Theo tôi, câu hỏi không nên là “có nên bỏ Match Day hay không”. Những giá trị mà Match Day mang lại - đặc biệt là minh bạch, công khai và quyền lựa chọn của người học rất đáng được giữ gìn.
Câu hỏi lớn hơn là: chúng ta có thể phát triển Match Day như thế nào?
Liệu chúng ta có thể đi từ một “ngày chọn chuyên ngành” thành một hệ thống matching rộng hơn, trong đó người học được lựa chọn, cơ sở đào tạo cũng được lựa chọn; năng lực được đánh giá không chỉ bằng điểm thi mà cả kỹ năng và sự phù hợp nghề nghiệp; đồng thời số lượng vị trí đào tạo từng chuyên ngành được hoạch định dựa trên nhu cầu nhân lực y tế của đất nước?
Điều quan trọng nhất vẫn là làm sao để đúng người, đúng chuyên ngành, đúng nơi đào tạo và đúng với nhu cầu của hệ thống y tế. Và có lẽ, đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của một Match Day: không chỉ giúp một bác sĩ trẻ lựa chọn chuyên ngành cho mình, mà còn góp phần tìm ra sự phù hợp giữa ước mơ nghề nghiệp của người thầy thuốc với nhu cầu chăm sóc sức khỏe của xã hội.
Cảm ơn Giáo sư!
