Mạch nguồn nghìn năm tuổi
Giếng Bá Lễ xuất hiện từ khoảng thế kỷ VIII-IX, thuộc thời kỳ cư dân Chămpa phát triển mạnh mẽ tại khu vực hạ lưu sông Thu Bồn - là chứng tích phản ánh quá trình hình thành và phát triển của đô thị Hội An qua nhiều thế kỷ.
Đặc biệt, nguồn nước của giếng từ lâu đã gắn với nhiều câu chuyện dân gian, với nghề gánh nước truyền thống, nguồn nước tạo nên hương vị đặc trưng của nhiều món ăn nổi tiếng phố Hội.
Giếng Bá Lễ mang kiến trúc hình vuông đặc trưng của người Chăm xưa, được xây hoàn toàn bằng gạch nung xếp chồng lên nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Nâng đỡ toàn bộ khối gạch ấy là bộ khung rộng bản bằng gỗ lim nằm sâu dưới lòng đất, giúp giếng trụ vững qua bao biến động dâu bể. Rêu phong bám dày quanh thành giếng, màu gạch trầm nung qua thời gian cùng làn nước trong vắt đã tạo nên góc di sản vô cùng đặc biệt.
Giếng Bá Lễ chính là “linh hồn” thầm lặng đã nuôi dưỡng văn hóa ẩm thực phố Hội. Người Chăm đi qua, người Việt, người Hoa, người Nhật tìm đến, mạch nước ngầm ấy vẫn miệt mài tuôn chảy, là bí quyết làm nên hương vị thanh tao của những tô cao lầu, mì Quảng hay bát chè mè đen (xí mà) chính hiệu.
Khi những đôi quang gánh thưa dần
Giếng Bá Lễ từng là đề tài đắt giá cho nhiều bộ phim tài liệu, chương trình truyền hình quốc tế. Nhiều đoàn làm phim nước ngoài và du khách tìm đến để tìm hiểu về nguồn nước được dân địa phương ví như “mạch ngầm của phố cổ”. Hình ảnh những người gánh nước thuê cho các hàng quán tấp nập, tiếng bước chân vội vã, tiếng kĩu kịt của đòn gánh tre vang động con ngõ nhỏ đã trở thành “đặc sản” phi vật thể độc đáo của Hội An.
Nhiều người Hội An vẫn nhớ đến cụ Nguyễn Đường - năm 2014 được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục Người gánh thuê lâu năm nhất Việt Nam. Suốt hơn 60 năm qua, hình ảnh cụ Đường với đôi gánh nước Bá Lễ trên vai đã trở thành phần ký ức của cư dân địa phương cũng như du khách nước ngoài. Sau khi cụ qua đời, người con trai là ông Nguyễn Văn Quốc tiếp tục nối nghề của cha. Tuy nhiên, tuổi tác cùng sức khỏe giảm sút khiến ông Quốc không thể tiếp tục công việc.
Giếng vẫn còn đó, nước vẫn trong, nhưng những đôi quang gánh từng làm nên linh hồn của địa điểm này đã thưa vắng. Người dân sử dụng nước máy ngày càng nhiều. Nghề gánh nước thuê từng nuôi sống nhiều gia đình nay dần biến mất. Du khách ghé thăm cũng không còn nhiều.
“Ngày xưa người thuê gánh nước nhiều lắm, gánh từ sáng đến tối không hết việc. Nhưng giờ ít người gọi nên tôi nghỉ lâu rồi”, bà Nguyễn Thị Thủy (55 tuổi, phường Hội An), chia sẻ.
Ông Trần Công Sử (73 tuổi, phường Minh An) là một trong số rất ít người còn gắn bó với nghề gánh nước thuê từ giếng Bá Lễ. Mỗi ngày từ sáng sớm, ông kéo chiếc xe nhỏ chở từ 5-6 can nước đến một số quán cà phê và hộ kinh doanh có nhu cầu sử dụng nước giếng.
Theo ông, trước đây khu vực giếng lúc nào cũng đông đúc. Người dân đến lấy nước, khách du lịch đến tham quan, tìm hiểu. Nhưng từ khi nước máy trở nên phổ biến, vừa tiện vừa đỡ tốn tiền thuê người gánh nên nhu cầu thuê gánh nước gần như không còn nữa.
Điều đáng tiếc nhất ở giếng Bá Lễ có lẽ không phải là việc ít người đến lấy nước hơn trước. Mà mất mát lớn nhất là một địa điểm từng mang trong mình nhiều lớp giá trị văn hóa, lịch sử và đời sống cộng đồng đang dần trở nên mờ nhạt trong bản đồ du lịch phố cổ.
Ông Phạm Phú Ngọc - Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An - cho biết giếng Bá Lễ là một trong những di tích đặc biệt của Hội An. Những năm gần đây, lượng khách đến tham quan và tìm hiểu tại giếng Bá Lễ chưa tương xứng với những giá trị của di tích. Đây cũng là trăn trở của đơn vị quản lý.
“Giếng Bá Lễ là loại hình di tích có giá trị thiên về chiều sâu văn hóa hơn là thị giác, cần có người kể chuyện thì du khách mới cảm nhận được hết giá trị. Hơn nữa giếng nằm trong con hẻm nhỏ, nên nhiều du khách đi ngang cũng không biết có một di tích quan trọng ở đó. Ngoài ra, việc khai thác giá trị của di tích này thời gian qua chủ yếu vẫn theo hướng bảo tồn”, ông Ngọc nói.
Theo lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An, địa phương sẽ xây dựng lại câu chuyện kể hấp dẫn, giàu cảm xúc về giếng Bá Lễ, gắn với đời sống sinh hoạt của cư dân. Du khách được nghe câu chuyện về hương vị độc đáo của nước giếng, đồng thời trải nghiệm các món ăn gắn với nguồn nước ấy. Giếng Bá Lễ nằm cạnh điểm Trình diễn nghề và giới thiệu món xí mà - một điểm nằm trong chương trình tham quan khu phố cổ, là điều kiện thuận lợi để phát huy sản phẩm du lịch liên kết giữa di tích với không gian ẩm thực truyền thống.
