Cần bám sát nguyên mẫu khoảng 70-80%
Trailer Hoàng hậu cuối cùng vừa ra mắt đã làm bùng lên tranh cãi, không chỉ về diễn xuất hay tạo hình mà còn ở những chi tiết phục trang bị cho là chưa đúng với sử liệu. Những ý kiến tranh cãi xoay quanh Hoàng hậu cuối cùng một lần nữa đặt ra câu hỏi quen thuộc nhưng chưa bao giờ cũ với dòng phim lịch sử: Điện ảnh có cần tái hiện quá khứ giống y hệt sử liệu đến từng chi tiết, hay nhà làm phim được phép điều chỉnh lịch sử trong giới hạn nhất định để phục vụ ngôn ngữ điện ảnh?
Từ trường hợp của phim Hoàng hậu cuối cùng, nhà thiết kế (NTK), nhà nghiên cứu cổ phục Nguyễn Đức Lộc cho rằng tranh luận về tính chính xác của phim lịch sử là cần thiết, nhưng cần được đặt trong bối cảnh của một tác phẩm điện ảnh hoàn chỉnh thay vì chỉ dựa trên teaser hay trailer.
Theo đó, điện ảnh có ngôn ngữ riêng, vì vậy trang phục ngoài việc bảo đảm tính lịch sử còn phải phục vụ các yếu tố điện ảnh khác như ánh sáng, màu sắc, tạo hình nhân vật và dụng ý của đạo diễn. Vị chuyên gia này nhấn mạnh nếu lấy độ chính xác lịch sử làm chuẩn 100%, phim điện ảnh nên bám sát khoảng 70-80% nguyên mẫu, còn 20-30% có thể linh hoạt điều chỉnh để phù hợp với kịch bản và hiệu quả thị giác.
"Nhìn sang phim cổ trang Trung Quốc sẽ thấy rất rõ điều đó. Cùng nói về triều Thanh nhưng mỗi bộ phim lại có chất liệu, cách phối màu, tạo hình nhân vật khác nhau. Tuy vậy, khán giả vẫn nhận ra đó là trang phục nhà Thanh. Đó chính là ngôn ngữ điện ảnh", NTK Nguyễn Đức Lộc nêu.
Từ những tranh luận quanh phim lịch sử, vị chuyên gia này cho rằng khán giả đã có kiến thức hơn về lĩnh vực này, từ đó tạo áp lực để các nhà sản xuất đầu tư nghiêm túc hơn cho các dự án lịch sử.
Tuy nhiên, việc tương tác, phản hồi và sửa đổi là quá trình hai chiều giữa nhà làm phim và khán giả. Vì vậy, các nhà làm phim cần cầu thị, tôn trọng lịch sử và không được làm tác phẩm một cách cẩu thả, trong khi khán giả cũng nên góp ý trên tinh thần xây dựng, tránh vội vàng kết luận vội vàng thông qua teaser hay trailer.
"Không có bộ phim nào hoàn hảo 100%. Điều quan trọng là nhìn thấy tâm huyết, sự cầu thị và chất lượng tổng thể của tác phẩm. Nếu còn những hạn chế về kinh phí, tư liệu hay nghiên cứu thì nên góp ý để cùng hoàn thiện, thay vì chỉ chăm chăm bới lông tìm vết hoặc ném đá. Chỉ khi cả nhà sản xuất và khán giả cùng cầu thị thì điện ảnh lịch sử Việt Nam mới có thể phát triển", NTK Nguyễn Đức Lộc nêu.
Thể loại khó nhất của điện ảnh
Với những người làm nghề, phim lịch sử/phim có yếu tố lịch sử luôn là một trong những thể loại khó nhất của điện ảnh, bởi nhà làm phim phải dung hòa giữa sáng tạo nghệ thuật và tính chính xác của lịch sử.
Theo NSƯT, đạo diễn Bùi Trung Hải yêu cầu về tính chân thực không chỉ nằm ở phục trang mà còn trải rộng từ bối cảnh, đạo cụ, âm nhạc đến tư tưởng, lối sống và cách ứng xử của con người trong từng thời kỳ. Khi tái hiện các nhân vật có thật, ê-kíp thường cố gắng đưa tạo hình, cử chỉ, lời nói và phong thái đến gần nguyên mẫu nhất có thể.
"Đây là quá trình rất phức tạp, đòi hỏi sự nghiên cứu và chuẩn bị kỹ lưỡng của cả ê-kíp, đặc biệt là diễn viên", đạo diễn Bùi Trung Hải nói.
Tuy nhiên, phim truyện vẫn là loại hình hư cấu nên người làm phim có quyền sáng tạo trong một giới hạn nhất định. Điều quan trọng là sự hư cấu không được làm thay đổi bản chất của nhân vật hay sự kiện lịch sử.
"Hư cấu là cần thiết, nhưng âm hưởng chung của bộ phim, hình ảnh và tính cách của nhân vật lịch sử cần được thể hiện tương đối tương đồng với nguyên mẫu", đạo diễn Bùi Trung Hải nhấn mạnh.
Theo ông, nếu lựa chọn cách lý giải khác với những gì lịch sử ghi nhận, nhà làm phim phải có cơ sở khoa học, tư liệu hoặc lập luận đủ sức thuyết phục, thay vì thay đổi chỉ để tạo kịch tính.
Để hạn chế tranh cãi, các nhà sản xuất nên công bố rõ ngay từ đầu bộ phim thuộc thể loại nào - phim lịch sử, dã sử hay lấy cảm hứng từ lịch sử - cũng như mức độ sử dụng chất liệu lịch sử và ý đồ nghệ thuật của ê-kíp.
"Lịch sử có thể có nhiều cách hiểu khác nhau, tuy nhiên thông thường thì các nhà làm phim thành công sẽ chọn cách nhìn có độ gắn kết khoa học, hợp lý nhất, sáng rõ nhất đối với nguyên mẫu, có thể gọi là tính chân thực lịch sử", đạo diễn Bùi Trung Hải nêu.
Thực tế, tranh cãi về ranh giới giữa tính xác thực lịch sử và sáng tạo không phải là câu chuyện riêng của điện ảnh Việt Nam. Braveheart (1995), dù giành 5 giải Oscar, vẫn bị các nhà sử học chỉ ra nhiều sai lệch về thân thế của William Wallace, mốc thời gian và phục trang. Dunkirk (2017) của Christopher Nolan gây tranh luận khi lược bỏ vai trò của binh lính Pháp và lực lượng thuộc địa Anh để tập trung vào trải nghiệm điện ảnh.
Trong khi đó, Titanic (1997) được xem là ví dụ thành công về sự kết hợp giữa hư cấu và lịch sử: chuyện tình của Jack và Rose hoàn toàn do James Cameron sáng tạo nhưng được đặt trong bối cảnh vụ chìm tàu có thật, với nhiều chi tiết phục dựng từ tư liệu lịch sử. Tương tự, The Last Emperor (1987), bộ phim đoạt 9 giải Oscar về cuộc đời Phổ Nghi, cũng từng bị cho là điện ảnh hóa một số tình tiết nhằm tăng chiều sâu tâm lý và kịch tính.
Thực tế cho thấy không có một công thức chung cho phim lịch sử. Điều quan trọng không phải là tái hiện sử liệu giống tuyệt đối đến từng chi tiết, mà là mỗi sáng tạo đều phải có cơ sở, không làm thay đổi bản chất của nhân vật hay sự kiện lịch sử. Với dòng phim này, thách thức luôn nằm ở việc dung hòa giữa tính xác thực và ngôn ngữ điện ảnh, để vừa tôn trọng quá khứ, vừa tạo nên một tác phẩm đủ sức thuyết phục và chạm tới khán giả.
