Chia sẻ tại Hội thảo khoa học cấp Bộ "Phát huy giá trị di sản và nguồn lực văn hóa trong chiến lược phát triển kinh tế, du lịch của ngành đường sắt Việt Nam", ông Trần Thiện Cảnh - Cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam - cho biết: Việc quy hoạch hạ tầng đường sắt hiện nay đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ để vừa phục vụ phát triển đô thị, vừa bảo tồn di sản, đồng thời tránh bẫy "phát triển nóng" gây phụ thuộc công nghệ và mất chủ động trong bảo trì sau 10 - 15 năm vận hành.
Để hiện thực hóa việc bảo tồn gắn liền với du lịch, Cục trưởng Trần Thiện Cảnh đưa ra đề xuất chiến lược với 3 hướng xử lý cụ thể đối với tài sản di sản đường sắt, sau khi tiến hành kiểm kê trên toàn quốc.
Hướng thứ nhất là bảo tồn nguyên trạng đối với các công trình di sản vẫn đáp ứng tốt yêu cầu vận tải an toàn. Hướng thứ hai là chuyển đổi công năng thành bảo tàng, không gian văn hóa, dịch vụ cộng đồng hoặc điểm du lịch đối với các công trình có giá trị lịch sử, kiến trúc nhưng không còn phù hợp để khai thác vận tải thuần túy. Hướng thứ ba là lập hồ sơ khoa học lưu trữ, quay phim chụp ảnh đối với các tài sản bắt buộc phải thay thế do yêu cầu kỹ thuật.
Lãnh đạo Cục Đường sắt nhấn mạnh việc đánh giá tác động di sản phải được thực hiện ngay từ giai đoạn chuẩn bị quy hoạch dự án, với mục tiêu biến mỗi nhà ga thành một "cửa ngõ văn hóa" mang đậm bản sắc kiến trúc và cảnh quan của từng địa phương.
"Ngành đường sắt sẽ chủ động phối hợp với các doanh nghiệp và địa phương để xây dựng những sản phẩm du lịch đường sắt mang nét riêng biệt, từ tuyến Hà Nội – Hải Phòng, cảnh quan miền núi phía Bắc, chuỗi đô thị di sản bờ biển Bắc - Nam cho đến tuyến đường sắt lịch sử Đà Lạt - Trại Mát, tạo điều kiện cho người dân và nghệ nhân địa phương cùng tham gia cung cấp dịch vụ", ông Trần Thiện Cảnh nhấn mạnh.
Cũng theo Cục trưởng Cục Đường sắt, ý tưởng chuyển đổi các nhà ga cổ thành bảo tàng, điểm du lịch không đơn thuần là sự hoài niệm về quá khứ, mà là bước đi chiến lược để biến di sản thành tài sản, biến trầm tích lịch sử thành động lực phát triển kinh tế - xã hội.
Đồng quan điểm vừa nêu, GS.TS Nguyễn Văn Kim - Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam khóa VIII - nhấn mạnh, trong dòng chảy hiện đại hóa hạ tầng, đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và đường sắt truyền thống hoàn toàn có thể song hành bổ trợ cho nhau nếu áp dụng tư duy "bảo tồn động".
Dẫn chứng từ thực tiễn Nhật Bản, GS.TS Nguyễn Văn Kim chỉ ra, sự xuất hiện của hệ thống tàu cao tốc Shinkansen không hề xóa bỏ các phương thức vận tải truyền thống. Thủ đô Tokyo vẫn duy trì hiệu quả các tuyến đường sắt đô thị như Yamanote hay Chuo Line, đồng thời bảo tồn và vận hành nhiều tuyến đường sắt di sản với những đoàn tàu cổ phục vụ du khách trải nghiệm.
Còn ông Đặng Sỹ Mạnh - Chủ tịch HĐTV Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam - khẳng định, đường sắt không đơn thuần là những thanh thép vô hồn trải dài qua không gian, mà là sợi dây nối liền quá khứ, hiện tại và tương lai của dân tộc.
"Khi những nhà ga cổ được hồi sinh thành "bảo tàng sống" và những hành lang di sản được đánh thức, mỗi tuyến đường sắt sẽ trở thành một nhịp cầu bền vững, đưa Việt Nam tự tin tiến vào kỷ nguyên vươn mình bằng cả sức mạnh công nghệ và độ sâu văn hóa", ông Mạnh nói.
