Cần một hệ thống đánh giá năng lực thực chất
Ông Nguyễn Quốc Hiệp cho biết, phần lớn nhà thầu xây dựng Việt Nam có quy mô vừa và nhỏ. Khoảng 95% doanh nghiệp xây dựng là doanh nghiệp vừa và nhỏ; doanh nghiệp có vốn điều lệ trên 100 tỷ đồng đã được xem là quy mô lớn. Trong khi đó, nhiều dự án hạ tầng hiện nay có quy mô rất lớn, vượt xa khả năng của một nhà thầu đơn lẻ.
Chính sự chênh lệch giữa quy mô dự án và năng lực doanh nghiệp đặt ra yêu cầu phải có cơ chế đánh giá phù hợp.
Ông Hiệp dẫn chứng, với những gói thầu quy mô lớn như nhà ga chính sân bay Long Thành, nhiều nhà thầu Việt Nam phải liên doanh thành tổ hợp cùng nhà thầu nước ngoài để tham gia. Trong quá trình thi công cầu, đường cao tốc, nhà thầu cũng phải huy động lực lượng từ các nhà thầu phụ, các đội thi công chuyên môn.
Theo ông Hiệp , những hình thức hợp tác này cần được nhìn nhận đầy đủ trong hệ thống pháp luật và trong đánh giá năng lực thực tế của nhà thầu, thay vì chỉ nhìn vào một vài chỉ tiêu đơn lẻ.
Đáng chú ý, trong bối cảnh nhiều dự án được triển khai cấp bách hoặc dự án đặc biệt phải áp dụng cơ chế chỉ định thầu, yêu cầu xác định đúng nhà thầu có năng lực càng trở nên cấp thiết.
“Nhất là trong bối cảnh chúng ta chưa có hệ thống đánh giá năng lực chuẩn cho các nhà thầu”, ông Hiệp nêu vấn đề. Hiệp hội Các nhà thầu Xây dựng Việt Nam cũng đã đề xuất với Bộ Xây dựng và đang triển khai thí điểm việc tổ chức đánh giá năng lực nhà thầu Việt Nam.
Từ góc độ này, chương trình “Đánh giá năng lực và Vinh danh Nhà thầu Xây dựng Việt Nam 2026” do Hiệp hội Các nhà thầu Xây dựng Việt Nam phối hợp với báo Tiền Phong tổ chức được đặt trong một bối cảnh rất đáng chú ý của thị trường.
Đến nay, chương trình đã hoàn tất các thủ tục chuẩn bị cho công tác đánh giá năng lực, với sự tham gia của 40 nhà thầu có tên tuổi trên cả nước.Việc đánh giá không chỉ mang ý nghĩa lựa chọn, ghi nhận những doanh nghiệp có kết quả hoạt động tốt, mà còn hướng tới câu chuyện lớn hơn: tạo ra một cách tiếp cận minh bạch, có cơ sở để nhận diện năng lực thực tế của nhà thầu trong bối cảnh ngành xây dựng đang bước vào giai đoạn có khối lượng công việc rất lớn.
Một hệ thống đánh giá tốt, theo hướng này, cần giúp thị trường nhận diện được nhà thầu nào có năng lực thực sự về tài chính, kinh nghiệm, nhân sự, thiết bị, công nghệ, quản trị, khả năng tổ chức thi công và mức độ đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, tiến độ.
Đây cũng là cơ sở để chủ đầu tư, cơ quan quản lý và đối tác có thêm thông tin khi lựa chọn nhà thầu, đặc biệt đối với những dự án lớn, phức tạp và có yêu cầu cao về tiến độ.
Không thể chỉ nhìn vào giá thấp
Một trong những vấn đề ông Hiệp nhiều lần nhấn mạnh là bài toán kinh tế của các gói thầu. Theo ông Hiệp, hệ thống định mức, đơn giá hiện nay vẫn còn nhiều điểm chưa theo kịp thực tế. Giá công bố vật liệu tại địa phương có trường hợp chưa sát với thị trường, trong khi công nghệ xây dựng ngày càng đổi mới và xuất hiện những công việc đặc thù chưa có định mức phù hợp.
Với các dự án trải dài theo tuyến qua nhiều địa phương, việc áp dụng giá vật liệu theo từng địa bàn cũng làm phát sinh thêm những phức tạp trong quá trình thực hiện. Hiệp hội cho rằng cần sớm nghiên cứu hệ thống đơn giá tổng hợp để phù hợp hơn với các dự án quy mô lớn.
Bên cạnh vật liệu, nhân công cũng đang là bài toán lớn. Theo ông Hiệp, đơn giá tiền lương theo quy định hiện còn cách khá xa mức chi phí thực tế mà nhà thầu phải trả trên thị trường. Trong khi đó, nguồn lao động xây dựng đang thiếu hụt nghiêm trọng.
Nếu tính tổng vốn đầu tư công năm 2026 khoảng 1 triệu tỷ đồng và khoảng 800.000 tỷ đồng vốn đầu tư tư nhân, với giả định năng suất bình quân một công nhân khoảng 1 tỷ đồng/năm, ngành xây dựng cần khoảng 2 triệu công nhân các bậc thợ. Tuy nhiên, khả năng cung cấp nhân lực hiện chỉ đáp ứng khoảng một nửa nhu cầu này, theo tính toán của Hiệp hội.
Đáng lo ngại hơn, lực lượng lao động xây dựng đang có xu hướng già hóa. Trước đây, một phần đáng kể lao động xây dựng đến từ lực lượng lao động nông nhàn. Nhưng cùng với sự phát triển của các khu công nghiệp tại các địa phương, nguồn nhân lực này đã chuyển dịch sang những công việc ổn định hơn.
Trong khi đó, các cơ sở đào tạo công nhân xây dựng ngày càng thiếu hụt, khiến nguồn cung lao động mới không đáp ứng được nhu cầu của thị trường. “Vừa già vừa thiếu” là thực trạng mà ông Hiệp cho rằng ngành xây dựng đang phải đối mặt khi hàng loạt dự án đồng loạt triển khai.
Những vấn đề trên cho thấy đánh giá năng lực nhà thầu không thể chỉ dừng ở quy mô doanh thu hay giá trị hợp đồng. Một nhà thầu có thể có lượng việc lớn nhưng nếu thiếu nhân lực, thiếu thiết bị, thiếu năng lực tài chính hoặc quản trị không tốt thì khả năng hoàn thành dự án vẫn bị ảnh hưởng.
Ngược lại, một nhà thầu có hệ thống quản trị tốt, đội ngũ nhân sự phù hợp, khả năng huy động thiết bị và nguồn vốn hiệu quả sẽ có khả năng hấp thụ nguồn việc tốt hơn.
Từ vinh danh đến xây dựng chuẩn năng lực
Trong bối cảnh đó, việc tổ chức đánh giá và vinh danh nhà thầu không nên chỉ được nhìn như một hoạt động ghi nhận thành tích. Quan trọng hơn, đây có thể trở thành một bước trong quá trình hình thành mặt bằng chung về năng lực của ngành xây dựng Việt Nam.
Theo định hướng của Hiệp hội, Nhà nước - doanh nghiệp - cơ sở đào tạo cần có sự phối hợp để giải quyết bài toán nguồn nhân lực; đồng thời cần cập nhật đơn giá tiền lương sát hơn với thị trường và có giải pháp hạn chế cạnh tranh thiếu lành mạnh trong thu hút lao động.
Cùng với đó là câu chuyện vật liệu. Ông Hiệp cho rằng, cơ chế quản lý các mỏ vật liệu rời hiện còn là một trong những nút thắt làm chậm tiến độ và tăng giá thành công trình. Tình trạng thiếu vật liệu tại chỗ, phải vận chuyển từ xa có thể làm tăng đáng kể chi phí và ảnh hưởng đến tiến độ thi công.
Nhìn tổng thể, ngành xây dựng Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn có nhiều cơ hội nhưng cũng không ít sức ép. Nguồn việc từ đầu tư công, hạ tầng giao thông, năng lượng và các dự án quy mô lớn mở ra dư địa tăng trưởng lớn. Nhưng để biến cơ hội đó thành năng lực cạnh tranh dài hạn, doanh nghiệp cần vượt qua bài toán về vốn, nhân lực, công nghệ, vật liệu và quản trị.
Trong bối cảnh ấy, Chương trình “Đánh giá năng lực và Vinh danh Nhà thầu Xây dựng Việt Nam 2026” với sự tham gia của 40 nhà thầu có tên tuổi trên cả nước được kỳ vọng góp thêm một kênh tham chiếu cho thị trường.
Điểm quan trọng nhất không chỉ nằm ở danh hiệu được trao, mà ở việc từng bước tạo dựng một văn hóa đánh giá năng lực dựa trên những tiêu chí cụ thể, minh bạch và có thể kiểm chứng.
Khi nguồn việc xây dựng ngày càng lớn, thị trường càng cần những nhà thầu có năng lực thực chất. Và khi các dự án quốc gia ngày càng lớn về quy mô, yêu cầu lựa chọn đúng nhà thầu không còn chỉ là câu chuyện của riêng một doanh nghiệp hay một dự án, mà trở thành điều kiện quan trọng để bảo đảm chất lượng công trình, tiến độ đầu tư và hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.
