Vừa qua, Lễ hội Sắc chàm Lao Chải lần thứ II năm 2026 diễn ra tại xã Lao Chải, tỉnh Lào Cai, với các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao và trải nghiệm du lịch. Không chỉ giới thiệu những nét đặc sắc trong đời sống đồng bào Mông, lễ hội còn tạo không gian để người dân trực tiếp trình diễn nghề truyền thống, quảng bá sản phẩm và giao lưu với du khách.
Tại lễ hội, hội thi trình diễn nghề truyền thống với bốn nội dung: se lanh - quay sợi, dệt vải trên khung cửi, vẽ sáp ong và nhuộm chàm. Qua từng công đoạn, người xem có thể hình dung hành trình làm nên một tấm vải, từ nguyên liệu trên nương đến sản phẩm mang dấu ấn văn hóa của đồng bào.
Điểm nhấn đặc biệt thể hiện tinh thần đoàn kết, được nhiều người xem cùng lắc lư theo điệu nhảy với màn đồng diễn khèn Mông “Âm vang sắc chàm”, quy tụ khoảng 300 nghệ nhân và học sinh. Đội hình được xếp thành các hình tròn, hoa văn trên vải, các nghệ nhân làm hạt nhân, bao quanh là học sinh THCS và tiểu học. Tiếng khèn vang lên giữa không gian núi rừng, hòa cùng những động tác múa khăn, múa ô, tạo nên những lớp diễn nối tiếp nhau. Những chiếc khèn trên tay các nghệ nhân, sắc màu trang phục truyền thống và đội hình đông đảo của người dân, học sinh cùng xuất hiện trên sân diễn, tái hiện không khí sinh hoạt văn hóa của đồng bào dân tộc vùng cao.
Từ đôi tay người phụ nữ đến sắc màu văn hóa Mông
Bên khung dệt, từng sợi lanh được đưa qua lại, đan kết thành tấm vải trắng. Công việc tưởng chừng đơn giản ấy thực chất đòi hỏi nhiều thời gian, sự kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua năm tháng.
Ở thôn Hú Trù Lình, xã Lao Chải, bà Lờ Thị Mò là một trong những người gắn bó với nghề nhuộm chàm, dệt vải và may trang phục truyền thống của người Mông. Bà được mẹ truyền dạy nghề từ khi còn nhỏ, rồi tiếp tục giữ nghề trong cuộc sống gia đình. Tranh thủ thời gian nông nhàn, bà dệt vải, thêu hoa văn, may váy áo để bán cho khách hàng. Không chỉ làm nghề, bà Mò còn hướng dẫn con cháu và chia sẻ kinh nghiệm với phụ nữ trong thôn, để những kỹ thuật truyền thống tiếp tục được thực hành và tạo thêm thu nhập.
Nghề dệt lanh ở Lao Chải được lưu truyền chủ yếu trong các gia đình, từ mẹ sang con, từ người đi trước đến thế hệ sau. Nhiều trẻ em bắt đầu học nghề từ khoảng 13-14 tuổi. Có người dành cả cuộc đời bên khung quay, khung dệt.
Để tạo nên một tấm vải hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn. Sau khi thu hoạch, cây lanh được tước lấy xơ, nối thành sợi dài, rồi xử lý, luộc, giặt, phơi trước khi đưa lên khung dệt. Tấm vải sau đó có thể được làm phẳng, vẽ hoa văn bằng sáp ong và nhuộm chàm.
Ở công đoạn vẽ sáp ong, người thợ phải kiểm soát từng nét để tạo nên những họa tiết theo ý tưởng và kinh nghiệm của mình. Có nghệ nhân cần tới ba ngày để hoàn thành hoa văn trên khoảng 6 m vải. Trong khi đó, việc nhuộm chàm đòi hỏi người làm nghề am hiểu nguyên liệu, biết điều chỉnh các công đoạn và cảm nhận độ đậm nhạt của màu sắc.
Sắc chàm vì thế không đơn thuần là màu nhuộm trên trang phục. Đó còn là kết quả của quá trình lao động thủ công, tri thức dân gian và quan niệm thẩm mỹ được tích lũy trong đời sống cộng đồng. Những hoa văn, màu sắc trên trang phục giúp nhận diện bản sắc văn hóa, đồng thời lưu giữ dấu ấn của người làm ra sản phẩm.
Với người Mông, nghề làm vải lanh còn gắn với quan niệm tâm linh và phong tục trong đời sống gia đình. Theo tập quán được lưu truyền ở cộng đồng, trang phục bằng vải lanh có ý nghĩa trong việc tiễn đưa người đã khuất về với tổ tiên. Bởi vậy, gìn giữ nghề cũng là gìn giữ những giá trị tinh thần, những quan niệm sống được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Tại Lễ hội Sắc chàm Lao Chải, các công đoạn thủ công được đưa ra không gian giao lưu để người dân trình diễn, còn du khách có cơ hội quan sát, tìm hiểu và trực tiếp tiếp cận nghề truyền thống. Những kỹ năng vốn quen thuộc trong đời sống thường ngày nhờ đó được giới thiệu rộng rãi hơn, giúp người ngoài cộng đồng hiểu rằng phía sau một bộ trang phục là cả quá trình lao động công phu.
Những hoạt động ấy mở rộng không gian để phụ nữ vùng cao tham gia sinh hoạt cộng đồng, thể hiện sự khéo léo, vẻ đẹp trang phục và vai trò của mình trong việc gìn giữ văn hóa. Từ người làm nghề trong gia đình đến những người trực tiếp giới thiệu sản phẩm trước du khách, phụ nữ Mông đang góp phần đưa các giá trị truyền thống đến gần hơn với đời sống đương đại.
Để sắc chàm trở thành nguồn lực phát triển
Ông Đỗ Công Chúng, Phó Chủ tịch UBND xã Lao Chải cho biết, Lễ hội Sắc chàm và ngày hội văn hóa nằm trong chuỗi các sự kiện nhằm bảo tồn nghề truyền thống cần gắn với phát triển du lịch và cải thiện đời sống người dân. Đây cũng là định hướng được Đảng ủy xã xác định trong Nghị quyết 16 - NQ/ĐU của Đảng ủy xã Lao Chải về bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái giai đoạn 2025-2030.
Theo nghị quyết, địa phương đặt mục tiêu thành lập hai tổ hợp tác thêu, dệt thổ cẩm do phụ nữ làm chủ; tổ chức các lớp truyền nghề cho thanh niên, học sinh; phát triển các tour trải nghiệm dệt vải lanh, vẽ sáp ong và những hoạt động gắn với đời sống bản địa. Xã cũng định hướng xây dựng thôn du lịch cộng đồng gắn với du lịch sinh thái tại Hú Trù Lình, mở rộng cơ hội để người dân tham gia cung cấp dịch vụ và tiêu thụ sản phẩm địa phương.
Nghị quyết xác định phát triển du lịch phải gắn với giảm nghèo, tạo việc làm, nâng cao đời sống Nhân dân, đồng thời lấy cộng đồng dân cư làm chủ thể. Theo đó, việc bảo tồn văn hóa không chỉ nhằm lưu giữ những giá trị truyền thống mà còn hướng đến tạo thêm cơ hội sinh kế, để người dân trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ quá trình phát triển du lịch trên địa bàn.
Định hướng này cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm người dân được tham gia vào quá trình xây dựng, phát triển sản phẩm du lịch; các nghề truyền thống được duy trì thông qua hoạt động truyền dạy; phụ nữ, thanh niên có thêm cơ hội phát triển kinh tế từ những kỹ năng và sản phẩm bản địa. Đây là cơ sở để gắn việc gìn giữ bản sắc văn hóa với nâng cao đời sống, tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng và phát huy tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc.
Tuy nhiên, theo ông Chúng, để đưa văn hóa thành sinh kế không đơn giản là tổ chức một lễ hội để thu hút khách. Đời sống của người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp; cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch còn hạn chế, chưa hình thành hệ thống quán ăn, cửa hàng phục vụ khách du lịch. Khoảng cách giữa tiềm năng văn hóa, cảnh quan và khả năng tạo thu nhập từ du lịch vẫn là bài toán cần giải quyết.
Để làm được điều đó, công tác bảo tồn cần gắn với hỗ trợ người dân nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng mẫu mã phù hợp, giới thiệu nguồn gốc và câu chuyện văn hóa phía sau từng sản phẩm. Các hoạt động quảng bá cần được nối tiếp bằng những kênh tiêu thụ ổn định, sự liên kết giữa người làm nghề với cơ sở du lịch và doanh nghiệp. Quan trọng hơn, người dân phải là chủ thể tham gia và được hưởng lợi từ quá trình khai thác các giá trị văn hóa của chính cộng đồng mình.
"Khi nghệ nhân được tôn trọng, người trẻ có cơ hội học nghề, phụ nữ được tham gia các hoạt động văn hóa và kinh tế, những giá trị vốn có của bản làng sẽ có thêm điều kiện được gìn giữ. Đây cũng là cách cụ thể hóa tinh thần bình đẳng giữa các dân tộc trong đời sống văn hóa: mỗi cộng đồng đều có cơ hội bảo tồn, phát huy bản sắc của mình và đóng góp vào sự phong phú của văn hóa người dân vùng cao", ông Chúng cho biết.
