Thiết chế quan trọng trong kiểm soát quyền lực tư pháp
Như Tiền Phong đưa tin, Bộ Công an đang dự thảo dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Dự thảo dự án Luật đề xuất không quy định Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao; chuyển thẩm quyền của Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an.
Trao đổi với Tiền Phong, Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu (chuyên gia phân tích tội phạm học) cho biết, theo mô hình hiện hành, Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao không điều tra các tội phạm thông thường trong xã hội. Thẩm quyền của cơ quan này tập trung vào nhóm tội xâm phạm hoạt động tư pháp, tội phạm về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp; người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc cơ quan điều tra, tòa án, viện kiểm sát, cơ quan thi hành án hoặc người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp.
"Cơ quan điều tra của Viện KSND Tối cao không được thiết kế để “giành án” với cơ quan điều tra khác, càng không phải để Viện kiểm sát tự mở rộng quyền lực. Nó được thiết kế để xử lý một loại tội phạm rất đặc biệt, tội phạm phát sinh từ sự tha hóa của quyền lực tư pháp", Tiến sĩ Đào Trung Hiếu phân tích.
Trong những vụ việc có dấu hiệu bức cung, nhục hình, làm sai lệch hồ sơ vụ án, ra quyết định trái pháp luật, không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội, truy cứu người không có tội, nhận hối lộ trong hoạt động tư pháp…, Tiến sĩ Hiếu cho rằng nếu toàn bộ quyền điều tra lại đặt vào chính hệ thống cơ quan có người bị nghi ngờ vi phạm, nguy cơ xung đột lợi ích là điều không thể xem nhẹ.
Do đó, theo ông Hiếu, bản chất của Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao không phải “vừa đá bóng vừa thổi còi”, mà là một cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp từ bên trong hệ thống tố tụng, nhằm bảo đảm rằng người có quyền buộc tội, điều tra, xét xử, thi hành án cũng phải chịu trách nhiệm hình sự nếu lạm quyền, làm sai lệch công lý.
Đối với quan điểm “cần tinh gọn hệ thống cơ quan điều tra, tránh phân tán đầu mối”, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu đánh giá đây là yêu cầu đúng trong cải cách tổ chức bộ máy nhà nước. Tuy nhiên, tinh gọn không thể được hiểu giản đơn là cắt bỏ những thiết chế có chức năng kiểm soát quyền lực.
Ông Hiếu cho biết, Nhà nước pháp quyền không chỉ cần bộ máy gọn, mà còn cần bộ máy được kiểm soát. Một thiết chế có thể nhỏ về tổ chức, hẹp về thẩm quyền, nhưng lại rất quan trọng về chức năng phòng ngừa lạm quyền. Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao thuộc nhóm thiết chế như vậy.
“Nếu bỏ cơ quan này, câu hỏi pháp lý phải được trả lời là ai sẽ điều tra một cách đủ độc lập, khách quan, kịp thời đối với các hành vi phạm tội do người tiến hành tố tụng thực hiện? Nếu câu trả lời là chuyển toàn bộ sang cơ quan điều tra khác, thì phải chứng minh được cơ chế mới tốt hơn về tính độc lập, khả năng phát hiện, khả năng chống bao che và khả năng bảo vệ người tố giác trong lĩnh vực tư pháp. Nếu chưa chứng minh được điều đó, việc xóa bỏ một thiết chế kiểm soát quyền lực đang tồn tại sẽ là bước đi cần hết sức thận trọng”, ông Hiếu băn khoăn.
Duy trì để đáp ứng yêu cầu bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người
Đối với ý kiến cho rằng Viện kiểm sát đã có nhiều công cụ như yêu cầu khởi tố, yêu cầu điều tra, kiến nghị, kháng nghị, hủy bỏ quyết định trái pháp luật… nên không cần có cơ quan điều tra riêng, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu đánh giá, "lập luận này chỉ đúng một phần".
Ông cho hay, đúng là Viện kiểm sát có nhiều quyền năng tố tụng để kiểm sát hoạt động tư pháp. Nhưng đối với nhóm tội phạm do người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện, đặc biệt là hành vi bức cung, nhục hình, làm sai lệch hồ sơ, bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội, nhận hối lộ trong hoạt động tư pháp…, thì chỉ kiến nghị hoặc yêu cầu thôi là chưa đủ.
Lý do, đây là loại tội phạm có tính ẩn cao, thường gắn với hồ sơ nghiệp vụ, quy trình tố tụng, quyền lực nhà nước và quan hệ nội bộ của các cơ quan tư pháp. Người bị hại hoặc người tố giác thường ở vị thế yếu. Nếu không có một cơ quan chuyên trách, am hiểu hoạt động tố tụng và có thẩm quyền điều tra độc lập tương đối, việc phát hiện và xử lý sẽ rất khó khăn.
Vì vậy, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu cho rằng, duy trì Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao không phải là phủ nhận vai trò của các cơ quan điều tra khác, mà là bổ sung một "cơ chế đặc thù cho một loại tội phạm đặc thù".
Theo ông, cần xác định rõ phạm vi điều tra của cơ quan này theo hướng thật hẹp, thật đặc thù, tập trung vào tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, tham nhũng, chức vụ trong hoạt động tư pháp. Cần tăng cường điều kiện bảo đảm về nhân lực, nghiệp vụ, kỹ thuật, bảo vệ người tố giác, cơ chế tiếp nhận tin báo độc lập, đồng thời kiểm soát chặt chẽ hoạt động điều tra của chính cơ quan này để tránh lạm quyền.
Ông Hiếu nhấn mạnh, người dân chỉ có thể tin vào công lý khi biết rằng không ai đứng ngoài pháp luật, kể cả những người nhân danh pháp luật để điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.
“Hướng cải cách hợp lý không phải là xóa bỏ, mà là chuẩn hóa. Không phải thu hẹp đến mức làm mất công cụ kiểm soát, mà là làm cho công cụ ấy vận hành đúng chức năng, đúng giới hạn và có hiệu quả thực tế”, chuyên gia Đào Trung Hiếu nêu quan điểm.
Từ đó, ông khẳng định, Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao là một thiết chế đặc biệt trong hệ thống kiểm soát quyền lực tư pháp. Nó không làm thay chức năng của cơ quan điều tra khác, không điều tra đại trà, không mở rộng quyền lực tùy tiện.
Do đó, duy trì và hoàn thiện Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao không chỉ là câu chuyện tổ chức bộ máy mà là yêu cầu bảo vệ công lý, bảo vệ pháp chế, bảo vệ quyền con người trong hoạt động tư pháp.
