Cái chết gây sốc
Vua Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV - được Guinness World Records công nhận là quân vương đương nhiệm trẻ nhất thế giới - qua đời ở tuổi 34 sau hơn 30 năm trị vì Tooro. Đây là vương quốc nằm ở phía Tây Uganda, gần biên giới với Cộng hòa Dân chủ Congo.
Ông Calvin Armstrong Rwomiire Akiiki - Thủ tướng Tooro - cho biết nhà vua qua đời vào khoảng 22h ngày 27/8 (giờ địa phương), nhưng không tiết lộ nguyên nhân.
Theo Daily Monitor, tin đồn về tình trạng sức khỏe nhà vua xuất hiện nhiều tuần trước đó. Ban đầu, giới chức Tooro cố gắng bác bỏ thông tin này. Trong thông báo ngày 3/8, hoàng gia cho biết Vua Oyo ra nước ngoài để tham dự các sự kiện và học tập.
Tuy nhiên, chiều 27/8, đại diện cung điện và chính quyền địa phương xác nhận nhà vua nguy kịch và được điều trị tại Mỹ. Giới chức Tooro kêu gọi công chúng cầu nguyện cho nhà vua, kiềm chế trước thông tin chưa được xác minh.
Đến cuối ngày, tin dữ được công bố, khiến nhiều người Uganda bàng hoàng. Trước đó, họ không biết nhà vua mắc bệnh và phải ra nước ngoài điều trị.
Người dân càng bất ngờ khi Thủ tướng Akiiki tuyên bố Vua Oyo để lại một hoàng tử làm người kế vị. Nhà vua chưa từng kết hôn và đời tư tình cảm ít khi được công khai.
Danh tính người kế vị vẫn là điều bí ẩn. Hoàng gia cho biết sẽ chính thức công bố vào thời điểm thích hợp, theo truyền thống và phong tục của Vương quốc Tooro.
Trong bài đăng chia buồn vào ngày 29/8, Tổng thống Uganda Yoweri Museveni cho biết Vua Oyo mắc ung thư. Chính phủ đã hỗ trợ gia đình đưa ông tới Đức điều trị, sau đó chuyển sang Mỹ, nhưng không có phép màu xảy ra.
Để tưởng nhớ vị vua quá cố, Tổng thống Museveni chỉ thị tổ chức tang lễ cấp nhà nước và công bố quốc tang trong 3 ngày.
Lên ngôi khi mới 3 tuổi
Vua Oyo Nyimba sinh ngày 16/4/1992, là con trai của Vua Patrick David Matthew Kaboyo Olimi III và Hoàng hậu Best Kemigisa. Ông có chị gái là Công chúa Ruth Nsemere Komuntale và em gái là Công chúa Cecilia Komukyeya - qua đời khi mới 4 tuổi. Gia đình thuộc dòng họ Babiito, triều đại cai trị Tooro qua nhiều thế hệ.
Theo truyền thống kế vị của Vương quốc Tooro, ngai vàng được truyền cho các thành viên nam trong dòng hoàng tộc. Vì vậy, Oyo là người kế vị duy nhất của vua cha.
Vua Olimi III đột ngột qua đời vì đau tim trong lúc ngủ ngày 26/8/1995 tại cung điện ở Fort Portal, hưởng thọ 49 tuổi. Chỉ hơn hai tuần sau, ngày 12/9, cậu bé Oyo mới 3 tuổi được đưa lên ngai vàng.
Guinness World Records sau đó ghi nhận Oyo là quân vương đương nhiệm trẻ nhất thế giới.
Theo lời kể của Charles Kamurasi - người đứng đầu dòng tộc Babiito và là chú của Vua Oyo - sau khi Vua Olimi III qua đời, vương quốc trải qua thời gian để tang trước khi bắt đầu các nghi lễ chuẩn bị đưa người kế vị lên ngôi. Những vật tượng trưng cho quyền lực hoàng gia như trống và ngai vàng bị lật úp, chỉ được dựng lại khi vương quốc có vị vua mới.
Bài báo đăng năm 1995 của Deseret thuật lại lễ đăng cơ diễn ra tại Fort Portal, cách thủ đô Kampala hơn 300 km về phía Tây. Đêm trước đó, ông Kamurasi bế cháu trai đi qua đoạn đường đông kín người dân để tới Cung điện Karuziika. Oyo sau đó trải qua hàng loạt nghi lễ truyền thống trước khi được công nhận là Omukama, tức vua của Tooro.
Một trong những nghi thức là cuộc “giao chiến” mang tính nghi lễ với 500 người được gọi là những người canh giữ Đồi đăng cơ. Một số nghi thức được thực hiện tại khu vực phụ nữ không được phép chứng kiến.
Oyo phải tuyên thệ bảo vệ ngai vàng trước khi được các trưởng lão đưa lên một chiếc ghế gỗ được cho là có tuổi đời ít nhất 400 năm.
Một số tư liệu khác còn ghi lại nghi thức trong đó người đứng đầu dòng tộc hoàng gia cầu xin tổ tiên trừng phạt Oyo nếu cậu bé không thực sự mang dòng máu hoàng gia. Sau nghi thức này, Oyo được phép đánh vào chiếc trống thiêng Nyalebe và chính thức được công nhận là vua.
Vua Oyo cũng thừa kế một cung điện mới trị giá 206.000 USD mà cha ông chưa kịp chuyển vào sinh sống.
Quân vương mang tính biểu tượng
Sau khi lên ngôi, Vua Oyo trở thành người đứng đầu trên danh nghĩa của cộng đồng khoảng 2 triệu người.
Vì nhà vua còn quá nhỏ, quyền điều hành thực tế do các nhiếp chính đảm nhận, trong đó có mẹ ông, Thái hậu Best Kemigisa. Tổng thống Yoweri Museveni được giao vai trò người bảo trợ và chăm sóc vị vua nhỏ tuổi.
Năm 2010, khi bước sang tuổi 18, Oyo chính thức đảm nhận đầy đủ trách nhiệm của một quân vương. Các nhiếp chính và cố vấn lần lượt rút khỏi vai trò điều hành.
Tooro là vương quốc truyền thống nằm trong Cộng hòa Uganda, không phải quốc gia độc lập và nhà vua không nắm quyền lực chính trị trực tiếp.
Theo Reuters, vai trò của Vua Oyo chủ yếu mang tính biểu tượng, văn hóa và xã hội. Uganda có tổng thống, quốc hội và chính phủ riêng.
Trong thời gian trực tiếp đảm nhiệm vai trò, Oyo thúc đẩy giáo dục, trao quyền cho thanh niên, bảo vệ môi trường, nâng cao nhận thức về HIV/AIDS và phát triển du lịch. Ông cũng gắn tên tuổi với chương trình Tooro Kingdom Vision 2045, nhằm xây dựng định hướng phát triển dài hạn cho vương quốc.
Đời tư kín tiếng
Dù là người của công chúng, Vua Oyo vẫn giữ đời tư kín đáo. Một số thông tin hiếm hoi cho biết ông thích đọc sách, chơi điện tử và bóng đá.
Đời sống tình cảm của nhà vua hầu như không được công khai. Tuy nhiên, ông từng bày tỏ quan điểm rõ ràng về hôn nhân, muốn tự lựa chọn bạn đời thay vì kết hôn theo sắp đặt.
Trong nhiều năm, chuyện hôn nhân của nhà vua trở thành vấn đề được người dân và hoàng gia quan tâm.
Năm 2025, Thái hậu Best Kemigisa công khai thúc giục con trai tìm vợ. Nhiều lãnh đạo tôn giáo cũng hưởng ứng lời kêu gọi này trong lễ kỷ niệm 30 năm Vua Oyo lên ngôi. Bà Anita Annet Among - Chủ tịch Quốc hội Uganda - đề nghị trả toàn bộ sính lễ nếu nhà vua tìm được bạn đời. Nghe vậy, Vua Oyo chỉ mỉm cười.
Vì thế, thông tin nhà vua để lại một hoàng tử kế vị khiến nhiều người bất ngờ. Cho đến khi qua đời, nhiều chi tiết về cuộc sống riêng tư của Vua Oyo vẫn chưa được công khai.
