Nắm chắc đặc trưng thể loại
Theo cô Tuyết, tương tự như năm 2025, cấu trúc đề thi Ngữ văn năm 2026 vẫn tiếp tục sử dụng ngữ liệu đọc hiểu và nghị luận nằm ngoài chương trình sách giáo khoa.
Do ngữ liệu có thể thuộc một trong ba loại gồm văn bản văn học, văn bản nghị luận hoặc văn bản thông tin, học sinh nắm chắc đặc trưng thể loại. Đối với truyện kể, học sinh cần chú ý ngôi kể, người kể chuyện, điểm nhìn.
Với thơ trữ tình, các em phải nắm chắc nhân vật trữ tình, thể thơ, hình ảnh và biểu tượng. Riêng văn nghị luận, yêu cầu đặt ra là xác định rõ luận đề, luận điểm, các yếu tố bổ trợ như thuyết minh, miêu tả và các thao tác lập luận như chứng minh, bình luận, bác bỏ.
Với văn bản thông tin, thí sinh lưu ý vị trí, vai trò của phần sa-pô, các phương tiện phi ngôn ngữ, dữ liệu sơ cấp, thứ cấp và trình tự sắp xếp thông tin.
Thí sinh cần thuần thục cách giải nghĩa từ, đặc biệt là từ Hán Việt, các biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, nói mỉa, nghịch ngữ, liệt kê, cùng các biện pháp tăng tính phủ định hoặc khẳng định để giải quyết tốt câu hỏi đọc hiểu cũng như phân tích sâu sắc văn bản ngôn từ.
Chiến thuật
Phần Đọc hiểu gồm một ngữ liệu ngoài sách giáo khoa và năm câu hỏi được sắp xếp theo ba cấp độ nhận thức là nhận biết, thông hiểu và vận dụng. Thí sinh cần nhận diện đúng kiểu câu hỏi để trả lời trúng, đủ, tránh tình trạng thừa hoặc thiếu ý.
Hai câu đầu tiên thường là câu hỏi nhận biết, yêu cầu xác định đặc điểm hình thức hoặc tìm chi tiết nội dung văn bản. Gặp dạng này, các em cần đọc kĩ ngữ liệu, vận dụng kiến thức thể loại để trả lời trực tiếp vào trọng tâm, tuyệt đối không giải thích hay diễn giải lan man.
Câu hỏi thông hiểu thường yêu cầu giải thích một khái niệm, quan niệm, cách hiểu câu thơ, lời thoại, hoặc phân tích tác dụng của biện pháp tu từ. Thí sinh phải căn cứ vào nội hàm ý nghĩa của văn bản để giải thích thấu đáo, đồng thời vận dụng kiến thức tu từ học để làm rõ giá trị biểu đạt, biểu cảm của từ ngữ, hình ảnh.
Ở câu hỏi vận dụng, đề bài thường yêu cầu thể hiện suy nghĩ, quan điểm cá nhân trước một thông điệp. Với câu hỏi chia sẻ cảm xúc, hãy trả lời ngắn gọn, chân thành, tránh khuôn mẫu hay khẩu hiệu. Với dạng câu hỏi lựa chọn đồng tình hay không đồng tình, học sinh hoàn toàn có thể tự do đưa ra góc nhìn cá nhân, nhưng quan trọng nhất là phải lí giải câu hỏi vì sao bằng những lập luận chặt chẽ, thuyết phục và trung thực.
Ở phần viết đoạn văn, thí sinh cần phân biệt rõ hai yêu cầu về mặt nội dung và hình thức. Đối với đoạn văn nghị luận xã hội, học sinh cần đặc biệt lưu ý chỉ nghị luận về một khía cạnh, một bình diện của vấn đề như nguyên nhân, ý nghĩa, hậu quả hoặc giải pháp, tuyệt đối không biến đoạn văn thành một bài văn thu nhỏ. Đồng thời, bài làm phải đảm bảo viết đúng cấu trúc đoạn và dung lượng quy định.
Đối với đoạn văn nghị luận văn học, dù đề bài yêu cầu cảm nhận hay phân tích về nội dung hoặc nghệ thuật, thí sinh phải nhớ rằng hai bình diện này luôn gắn kết khăng khít. Giá trị nội dung luôn được truyền tải qua hình thức nghệ thuật đặc sắc, và nghệ thuật chính là phương thức biểu hiện tinh tế của nội dung.
Đối với bài văn nghị luận xã hội, các em cần xác định đúng vấn đề, triển khai hệ thống luận điểm mạch lạc, logic với những lí lẽ chặt chẽ và bằng chứng thuyết phục. Tiến trình làm bài nên đi theo các bước gồm giải thích khái niệm hoặc quan niệm, bàn luận các biểu hiện, nguyên nhân, đánh giá, giải pháp, và cuối cùng là mở rộng vấn đề, phản đề hoặc trao đổi với các góc nhìn trái chiều.
Với bài văn nghị luận văn học, cấu trúc ba phần cần được đảm bảo chặt chẽ. Phần mở bài giới thiệu khái quát tác giả về vị trí, phong cách nghệ thuật, tác phẩm về xuất xứ, giá trị và vấn đề nghị luận.
Phần thân bài trước hết nêu khái quát vị trí của nhân vật hoặc đoạn trích trong chủ đề chung, sau đó đi sâu phân tích hoặc cảm nhận theo yêu cầu của đề. Quá trình này phải bám sát đặc trưng thể loại và luôn phân tích nội dung gắn liền với nghệ thuật. Phần kết bài thực hiện nhiệm vụ khẳng định lại giá trị tác phẩm, tài năng và đóng góp của tác giả đối với văn học và cuộc sống.
Cô Trịnh Thu Tuyết nhấn mạnh, đối với phần viết, dù là đoạn văn hay bài văn, nghị luận xã hội hay nghị luận văn học, điều quan trọng trước tiên là phải xác định đúng yêu cầu của đề.
Trước khi viết, học sinh nên phác thảo sơ lược hướng triển khai nội dung để quá trình tạo lập văn bản không bị lan man hoặc sơ sài, thiếu ý. Nếu phần nghị luận xã hội cần một cái tôi sắc sảo, bản lĩnh và trung thực thì phần nghị luận văn học lại rất cần khả năng cảm nhận tinh tế, sự phân tích sâu sắc cùng một tình cảm chân thành.
