Bên lề Hội thảo khoa học quốc tế: "Tế bào gốc từ nghiên cứu lâm sàng tới ứng dụng thực tế", do Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Công nghệ Tế bào (IRACT) phối hợp với Báo Sức khỏe & Đời sống và Longevity Medical System tổ chức ngày 18/7, PGS.TS Phan Toàn Thắng đã trao đổi về triển vọng công nghệ tế bào gốc tại Việt Nam.
+ Thưa ông, vì sao công nghệ tế bào gốc lại được đánh giá là một trong những lĩnh vực nhiều triển vọng của y học hiện đại?
PGS.TS Phan Toàn Thắng: Trước đây y học chủ yếu tập trung điều trị triệu chứng hoặc thay thế những phần cơ thể đã tổn thương. Ngày nay, xu hướng của y học hiện đại là phục hồi và tái tạo chính mô, cơ quan bị tổn thương. Đó chính là nền tảng của y học tái tạo.
Tế bào gốc có khả năng tăng sinh, biệt hóa thành nhiều loại tế bào khác nhau và tham gia vào quá trình sửa chữa tổn thương. Chính vì vậy, công nghệ tế bào gốc được kỳ vọng sẽ mở ra những hướng điều trị mới đối với nhiều bệnh lý mà trước đây y học còn nhiều hạn chế.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây không phải là một "phép màu". Mỗi ứng dụng đều phải trải qua quá trình nghiên cứu nghiêm ngặt, từ tiền lâm sàng đến thử nghiệm lâm sàng trước khi được đưa vào điều trị.
+ Được biết, ông là một trong những nhà khoa học tiên phong nghiên cứu nguồn tế bào gốc từ màng dây rốn - thường được gọi là "tế bào gốc 0 tuổi". Điều gì khiến nguồn tế bào này trở nên đặc biệt?
PGS.TS Phan Toàn Thắng: Hơn hai thập kỷ trước, chúng tôi bắt đầu nghiên cứu một loại mô mà trước đó thường bị bỏ đi sau khi em bé chào đời, đó là màng dây rốn.
Qua nhiều năm nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy đây là nguồn tế bào gốc rất có giá trị. Chúng có khả năng tăng sinh mạnh, điều hòa miễn dịch, chống viêm và tiết ra nhiều yếu tố tăng trưởng có lợi cho quá trình tái tạo mô.
Điều quan trọng hơn là việc thu nhận nguồn tế bào này không gây xâm lấn hay ảnh hưởng đến mẹ và trẻ sơ sinh. Chính vì vậy, đây được xem là một trong những nguồn tế bào đầy tiềm năng cho y học tái tạo.
Từ những nghiên cứu ban đầu, nhóm nghiên cứu đã từng bước phát triển nhiều công nghệ và sản phẩm ứng dụng trong điều trị tổn thương da, bỏng, vết thương mạn tính cũng như nhiều lĩnh vực khác.
+ Theo ông, đâu là những ứng dụng đã có đủ bằng chứng khoa học và đâu là những lĩnh vực vẫn cần thêm thời gian nghiên cứu?
PGS.TS Phan Toàn Thắng: Đây là vấn đề rất quan trọng. Hiện nay, một số ứng dụng như ghép tế bào gốc tạo máu trong điều trị bệnh lý huyết học đã được chứng minh bằng thực tiễn lâm sàng và trở thành phương pháp điều trị chuẩn ở nhiều quốc gia.
Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu về tái tạo mô, điều trị bỏng, tổn thương giác mạc, một số bệnh tự miễn hay hỗ trợ làm lành vết thương cũng đang cho kết quả rất tích cực.
Tuy nhiên, cũng còn rất nhiều lĩnh vực vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu. Chúng ta cần phân biệt rõ giữa những liệu pháp đã được kiểm chứng với những hướng nghiên cứu còn đang được đánh giá.
Khoa học luôn cần bằng chứng. Chỉ khi có đủ dữ liệu từ các nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng, chúng ta mới có thể khẳng định hiệu quả và tính an toàn của một phương pháp điều trị.
+ Hiện có không ít quảng cáo cho rằng tế bào gốc có thể chữa khỏi nhiều bệnh hoặc giúp trẻ hóa cơ thể. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?
PGS.TS Phan Toàn Thắng: Tôi luôn nhấn mạnh rằng không nên thần thánh hóa công nghệ tế bào gốc.
Đây là một lĩnh vực rất tiềm năng nhưng cũng là lĩnh vực đòi hỏi tính khoa học rất cao. Không có liệu pháp nào có thể chữa được tất cả các bệnh và tế bào gốc cũng không phải ngoại lệ.
Nếu người dân tiếp cận những thông tin thiếu kiểm chứng hoặc những quảng cáo quá mức sẽ rất dễ hình thành kỳ vọng không đúng, thậm chí có thể dẫn đến việc lựa chọn những dịch vụ chưa được cấp phép hoặc chưa được chứng minh hiệu quả.
Chúng ta cần truyền thông một cách trung thực, khách quan và dựa trên bằng chứng khoa học. Điều đó vừa bảo vệ người bệnh, vừa tạo nền tảng để lĩnh vực này phát triển bền vững.
+ Từ kinh nghiệm nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ tại Singapore, theo ông Việt Nam cần làm gì để phát triển lĩnh vực tế bào gốc?
PGS.TS Phan Toàn Thắng: Thành công của Singapore không đến từ một cá nhân hay một phòng thí nghiệm.
Đó là kết quả của cả một hệ sinh thái gồm Nhà nước, trường đại học, bệnh viện, doanh nghiệp, quỹ đầu tư và cơ quan quản lý cùng phối hợp.
Muốn đưa một nghiên cứu từ phòng thí nghiệm trở thành sản phẩm hay liệu pháp điều trị cần rất nhiều nguồn lực, thời gian và sự đồng hành của nhiều bên.
Việt Nam có đội ngũ nhà khoa học rất giỏi và nhiều bệnh viện đã bắt đầu làm chủ các kỹ thuật tiên tiến. Điều quan trọng hiện nay là tăng cường đầu tư cho nghiên cứu, xây dựng cơ chế hỗ trợ chuyển giao công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy hợp tác quốc tế.
Nếu làm được điều đó, tôi tin Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những sản phẩm công nghệ tế bào gốc mang thương hiệu Việt, phục vụ người bệnh trong nước và từng bước vươn ra thị trường quốc tế.
+ Ông kỳ vọng điều gì sau hội thảo lần này?
PGS.TS Phan Toàn Thắng: Tôi hy vọng hội thảo không chỉ dừng lại ở việc chia sẻ kết quả nghiên cứu mà còn mở ra những chương trình hợp tác cụ thể giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, bệnh viện và doanh nghiệp.
Mục tiêu cuối cùng của mọi nghiên cứu khoa học không phải là các bài báo hay phòng thí nghiệm, mà là mang lại lợi ích thiết thực cho người bệnh. Khi những thành tựu nghiên cứu được chuyển hóa thành các liệu pháp điều trị an toàn, hiệu quả và có thể tiếp cận rộng rãi, đó mới là thành công lớn nhất của công nghệ tế bào gốc.
Xin cảm ơn ông!
