Các nước này đang xem âm nhạc, phim ảnh, anime, webtoon hay game là ngành công nghiệp kiếm tiền tỷ USD. Nội dung số không chỉ phục vụ giải trí mà còn trở thành hàng hóa xuất khẩu, giúp mở rộng sức ảnh hưởng văn hóa và tạo ra nguồn thu lớn cho nền kinh tế.
Từ chống vi phạm bản quyền đến xây dựng đế chế nội dung số
Tại Nhật Bản, chính phủ hiện xem công nghiệp nội dung là một trong những ngành kinh tế trụ cột của đất nước. Doanh thu quốc tế từ các sản phẩm nội dung Nhật Bản đã tăng khoảng ba lần trong vòng một thập kỷ.
Chỉ riêng năm 2023, doanh thu từ lĩnh vực này đạt khoảng 5.800 tỷ yên, vượt kim ngạch xuất khẩu của ngành thép và bán dẫn, chỉ đứng sau ngành công nghiệp ô tô.
Trên nền tảng đó, Nhật Bản đặt mục tiêu nâng doanh thu nội dung ở nước ngoài lên quy mô 20.000 tỷ yên vào năm 2033. Để hiện thực hóa mục tiêu này, chính phủ nước này không chỉ hỗ trợ tài chính mà còn liên tục cập nhật cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Một trong những hướng đi được Tokyo thúc đẩy là mở rộng “quyền biểu diễn và truyền tải bản ghi âm”. Cơ chế cho phép tiền bản quyền từ âm nhạc phát tại trung tâm thương mại hoặc không gian công cộng không chỉ thuộc về nhạc sĩ sáng tác mà còn được phân chia cho ca sĩ và nghệ sĩ biểu diễn.
Đây là mô hình mà nhiều quốc gia phát triển đã áp dụng từ lâu nhằm bảo đảm nghệ sĩ được hưởng lợi trực tiếp khi tác phẩm của họ được khai thác thương mại.
Song song với đó là các biện pháp xử lý mạnh tay đối với vi phạm bản quyền. Từ năm 2012, Nhật Bản đã hình sự hóa hành vi tải xuống nội dung vi phạm bản quyền. Người vi phạm có thể đối mặt mức án lên tới hai năm tù. Trong khi đó, hành vi đăng tải trái phép nhạc hoặc video có thể bị phạt tới 10 năm tù cùng khoản tiền phạt hàng triệu yên.
Nhật Bản đồng thời đầu tư hệ thống AI để tự động phát hiện các website vi phạm bản quyền anime, manga và phim ảnh. Theo ước tính của nước này, thiệt hại do nội dung anime và manga lậu gây ra lên tới khoảng 2.000 tỷ yên mỗi năm.
Tại Trung Quốc, quá trình siết bản quyền cũng diễn ra song song với sự bùng nổ của nền kinh tế số. Luật Bản quyền đầu tiên của nước này có hiệu lực từ năm 1991 và liên tục được sửa đổi vào các năm 2001, 2010 và 2020. Đến năm 2021, Bắc Kinh tiếp tục ban hành Đề cương xây dựng quốc gia mạnh về sở hữu trí tuệ đến năm 2035, xem bảo hộ IP là một phần trong chiến lược phát triển dài hạn.
Sự thay đổi lớn nhất của Trung Quốc nằm ở cách nước này chuyển đổi thị trường âm nhạc từ mô hình “miễn phí tràn lan” sang hệ sinh thái trả phí có bản quyền.
Khi nhạc số bùng nổ vào giữa những năm 2000, nạn sao chép và phát tán trái phép diễn ra phổ biến trên internet. Để đối phó, Cục Bản quyền Quốc gia Trung Quốc phối hợp cùng nhiều cơ quan quản lý triển khai chiến dịch “Kiếm Võng” (Sword Net), nhắm vào các website và nền tảng phát tán nhạc lậu.
Chiến dịch này tạo ra bước ngoặt lớn cho thị trường âm nhạc số Trung Quốc. Các nền tảng phát nhạc trực tuyến buộc phải mua bản quyền thay vì khai thác miễn phí như trước. Điều đó giúp thị trường streaming phát triển mạnh, đồng thời đưa Trung Quốc trở thành một trong những thị trường âm nhạc lớn nhất thế giới.
Bản quyền giúp các “ông lớn” Trung Quốc kiếm tiền ra sao?
Sự phát triển của thị trường nội dung có bản quyền cũng kéo theo sự trỗi dậy của các tập đoàn giải trí và nền tảng số.
Tại Trung Quốc, Tencent Music Entertainment (TME) là ví dụ điển hình cho mô hình doanh nghiệp kiểm soát đồng thời nền tảng phát hành, dữ liệu người dùng và tài sản bản quyền. TME hiện sở hữu nhiều dịch vụ streaming lớn như QQ Music, Kugou Music, Kuwo Music và WeSing.
Không chỉ phân phối nội dung, các tập đoàn như TME còn trực tiếp tham gia sở hữu quyền lợi âm nhạc toàn cầu. Giai đoạn 2020-2021, TME cùng các đối tác đã thâu tóm 20% cổ phần của Universal Music Group, qua đó mở rộng ảnh hưởng tới thị trường âm nhạc quốc tế.
Doanh thu của các nền tảng này tăng trưởng mạnh nhờ mô hình trả phí, quảng cáo và khai thác nội dung độc quyền. Chỉ riêng quý III/2024, TME công bố doanh thu hơn 7 tỷ NDT.
Trong lĩnh vực giải trí trực tuyến, Mango TV cũng cho thấy cách bản quyền có thể chuyển hóa thành lợi nhuận và sức ảnh hưởng thị trường. Nền tảng này đầu tư mạnh vào các chương trình âm nhạc độc quyền như Singer, Infinity and Beyond hay Time Concert. Các show giải trí giúp thu hút thuê bao trả phí, quảng cáo và tạo hiệu ứng lan tỏa trên mạng xã hội.
Ngay sau khi chương trình Singer 2024 phát sóng, cổ phiếu của Mango Super Media - công ty mẹ của Mango TV - đã tăng mạnh. Điều đó cho thấy bản quyền nội dung tác động trực tiếp tới giá trị doanh nghiệp và thị trường vốn.
Sự tập trung quyền lực vào các nền tảng lớn cũng khiến Trung Quốc phải đối mặt với bài toán độc quyền bản quyền. Từ năm 2017, cơ quan quản lý nước này bắt đầu yêu cầu các công ty âm nhạc lớn như Universal Music, Warner Music và Sony Music xây dựng cơ chế cấp phép công bằng hơn, tránh tình trạng độc quyền khai thác.
Năm 2021, Tencent Music từng bị cơ quan quản lý cạnh tranh của Trung Quốc xử phạt liên quan tới hành vi bị cho là vi phạm quy định chống độc quyền.
Cùng với việc kiểm soát thị trường, Trung Quốc đẩy mạnh các cơ chế tự quản trong ngành. Hiệp hội Xuất bản Kỹ thuật số và Video-Audio Trung Quốc (CADPA), Hiệp hội Bản quyền Trung Quốc cùng nhiều doanh nghiệp và nghệ sĩ đã ký công ước về cạnh tranh công bằng trên thị trường bản quyền nhạc số, hướng tới minh bạch phí cấp phép và hạn chế thỏa thuận độc quyền.
Việt Nam đứng ở đâu trong cuộc đua bản quyền số?
Trong khi nhiều quốc gia đã xem bản quyền là động lực của nền kinh tế sáng tạo, Việt Nam vẫn đang đối mặt tình trạng vi phạm bản quyền phổ biến trên môi trường số.
Không chỉ âm nhạc hay phim ảnh, nhiều lĩnh vực nội dung khác như thể thao, truyện tranh, game hay báo chí cũng chịu ảnh hưởng từ tình trạng sao chép, phát tán trái phép hoặc ảnh hưởng AI. Các nền tảng đọc lại tin báo, cắt ghép video hay reup nội dung vẫn xuất hiện rộng rãi trên mạng xã hội.
Theo số liệu từ Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam, thiệt hại do vi phạm bản quyền tại Việt Nam năm 2022 ước tính khoảng 350 triệu USD. Thời điểm này, Việt Nam nằm trong nhóm có tỷ lệ truy cập website vi phạm bản quyền cao trong khu vực, với khoảng 15,5 triệu lượt người thường xuyên truy cập các nền tảng chứa nội dung không chính thống.
Nhiều website vi phạm ghi nhận lượng truy cập rất lớn. Website phim lậu Rổ phim từng được ghi nhận có hơn 103 triệu lượt truy cập và vi phạm bản quyền hơn 18.000 bộ phim. Trong khi đó, đường dây phát sóng bóng đá lậu Xôi Lạc TV ghi nhận hơn 185 triệu lượt truy cập, 450 tên miền.
Một trong những khó khăn lớn nhất nằm ở thói quen "dùng chùa" nội dung miễn phí đã tồn tại trong thời gian dài. Không ít người dùng vẫn cho rằng việc xem phim lậu, nghe nhạc miễn phí hay đọc lại nội dung sao chép là điều bình thường nếu không phải trả tiền trực tiếp.
Điều này khiến quá trình xây dựng thị trường nội dung trả phí tại Việt Nam diễn ra chậm hơn so với nhiều quốc gia trong khu vực. Doanh nghiệp sáng tạo nội dung trong nước gặp khó khi thương thảo bản quyền với đối tác quốc tế, bởi môi trường bảo hộ chưa đủ mạnh.
Hiện tại, Việt Nam bắt đầu tăng cường các biện pháp quản lý. Cơ quan chức năng đẩy mạnh rà quét nền tảng vi phạm, áp dụng công nghệ AI, blockchain và dữ liệu lớn trong giám sát nội dung số. Một số vụ vi phạm nghiêm trọng đã bị xử lý hình sự thay vì chỉ dừng ở mức gỡ nội dung hoặc xử phạt hành chính.
Tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026, đại diện Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết cơ quan quản lý sẽ đưa blockchain, big data và AI vào hoạt động giám sát thị trường thông qua hệ thống dữ liệu tập trung.
Nhiều người cho rằng công nghệ và chế tài pháp lý chỉ là một phần của bài toán. Điều quan trọng hơn là thay đổi nhận thức của người tiêu dùng.
