Tại lễ ra mắt dự án “Vì một Việt Nam khỏe mạnh” do Bộ Y tế phối hợp Báo Tuổi Trẻ tổ chức, cùng Hội thảo “Kinh tế Bạc thúc đẩy hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe toàn diện” (ngày 24/4 tại TPHCM) các chuyên gia đã cùng nhìn nhận một xu hướng đáng lo ngại: Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa nhanh, nhưng chất lượng sống chưa theo kịp tốc độ tăng tuổi thọ. Điều này khiến gánh nặng bệnh tật không chỉ dồn vào hệ thống y tế mà còn lan rộng trong từng gia đình và cộng đồng.
Một minh chứng rõ nét là đợt khám sức khỏe miễn phí toàn dân tại TP.HCM (ngày 17/4) vừa qua, có gần 30.000 người tham gia, trong đó hơn 64,3% được phát hiện có vấn đề sức khỏe, hơn 19.000 trường hợp cần được theo dõi hoặc điều trị, phần lớn liên quan đến các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch. Con số này cho thấy một thực tế đáng lo ngại, bệnh tật không còn là câu chuyện của tuổi già, mà đang âm thầm hiện diện trong cộng đồng từ rất sớm.
Phân tích về xu hướng này, PGS.TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế), nhấn mạnh rằng Việt Nam đang đối mặt với nghịch lý “sống lâu nhưng không sống khỏe”. Theo ông, các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 70% nguyên nhân tử vong, trong khi hệ thống y tế lâu nay vẫn tập trung nhiều vào điều trị hơn là phòng bệnh. “Chúng ta vẫn giữ tư duy có bệnh mới đi khám, trong khi phòng bệnh phải là tuyến đầu, phải chủ động từ cộng đồng” - ông nói.
Ông Phu cho rằng bản chất của y tế dự phòng là can thiệp từ khi người dân còn khỏe mạnh, thông qua tiêm chủng, dinh dưỡng hợp lý, sàng lọc và kiểm soát yếu tố nguy cơ. Tuy nhiên, việc này chưa được triển khai đồng bộ, khiến nhiều bệnh chỉ được phát hiện khi đã ở giai đoạn muộn, kéo theo chi phí điều trị cao và chất lượng sống suy giảm.
Ở góc độ thực tiễn địa phương, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, cho biết khảo sát trên hàng trăm nghìn người cao tuổi cho thấy mỗi người trung bình mắc hơn hai bệnh mạn tính. Đáng chú ý, một tỷ lệ không nhỏ chỉ được phát hiện bệnh khi tham gia các chương trình tầm soát, tức là trước đó hoàn toàn không biết tình trạng sức khỏe của mình.
“Có một thực tế là nhiều người chưa tử vong nhưng đã sống không khỏe trong thời gian dài, phụ thuộc vào điều trị và chăm sóc” - ông Châu nhận định. Theo ông, nguyên nhân không chỉ đến từ lối sống ít vận động, dinh dưỡng chưa hợp lý, mà còn từ việc hệ thống y tế chưa quản lý sức khỏe người dân một cách liên tục và chủ động.
Một điểm nghẽn lớn hiện nay là y tế cơ sở chưa thực sự đóng vai trò “gác cổng” cho hệ thống. Trạm y tế chưa quản lý được hồ sơ sức khỏe toàn dân, chưa theo dõi sát các nhóm nguy cơ, khiến việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời còn hạn chế. Điều này dẫn đến tình trạng người bệnh chỉ tìm đến bệnh viện khi đã có triệu chứng rõ ràng hoặc biến chứng.
Bên cạnh đó, hệ thống chăm sóc người cao tuổi cũng đang thiếu hụt các mô hình dài hạn và nhân lực chuyên ngành. Khi dân số già đi nhanh chóng, nhu cầu không chỉ là chữa bệnh mà còn là phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà và hỗ trợ tinh thần. Tuy nhiên, các dịch vụ này vẫn còn rời rạc, chưa tạo thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh.
Trước thực trạng đó, các chuyên gia cho rằng cần một sự chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy đến hành động. Thay vì tập trung vào điều trị tại bệnh viện, hệ thống y tế cần phát triển theo hướng đa tầng, trong đó y tế cơ sở giữ vai trò trung tâm trong quản lý sức khỏe cộng đồng. Các chương trình tầm soát định kỳ, mô hình bác sĩ gia đình và ứng dụng công nghệ theo dõi sức khỏe cần được đẩy mạnh.
Quan trọng hơn, người dân cần thay đổi hành vi, từ thụ động sang chủ động trong chăm sóc sức khỏe. Việc khám định kỳ, kiểm soát lối sống và tuân thủ điều trị phải trở thành thói quen, thay vì chỉ hành động khi bệnh đã xuất hiện.
Các chuyên gia cho rằng, già hóa dân số là một xu thế không thể đảo ngược, nhưng cách một xã hội đối mặt với nó sẽ quyết định chất lượng cuộc sống của hàng triệu người. Khi vòng xoáy “chưa già đã đổ bệnh” đang tạo ra gánh nặng trong cộng đồng, việc xây dựng một hệ thống y tế chủ động, phòng bệnh từ sớm và quản lý sức khỏe suốt đời không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết để hướng tới một Việt Nam khỏe mạnh và bền vững.
