Món quà Bác tặng
Ở tuổi xưa nay hiếm, nhà giáo ưu tú Hoàng Nguyên, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường cấp 2 Nam Liên (nay là Trường THCS Kim Liên, xã Kim Liên, Nghệ An) vẫn còn khá minh mẫn. Căn nhà nhỏ của người cựu giáo chức luôn đầy ắp sách báo, tài liệu dạy học.
Đôi chân không còn lành lặn sau chiến tranh khiến việc đi lại của thầy phải nhờ đến đôi nạng gỗ, nhưng ký ức về những năm tháng được sống, học tập và công tác dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh thì chưa bao giờ phai nhạt. Mỗi khi nhắc đến bức chân dung Bác Hồ được Người gửi tặng Trường cấp 2 Nam Liên năm 1969, ánh mắt người thầy già lại rưng rưng xúc động.
Ngày 19/5/1969, đúng dịp sinh nhật lần thứ 79 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà trường nhận được món quà đặc biệt từ Hà Nội gửi về: một bức chân dung của Bác kèm lời nhắn giản dị mà sâu sắc: “Bác mong các cô giáo, thầy giáo dạy thật tốt, các cháu học trò học thật tốt”. Đi cùng bức ảnh là bức điện biểu dương thành tích của tập thể giáo viên, học sinh nhà trường - ngôi trường nhiều năm liền đạt danh hiệu tổ lao động xã hội chủ nghĩa, có nhiều học sinh giỏi được Bác khen.
Thầy Nguyên kể, thời điểm ấy đất nước còn chiến tranh, việc vận chuyển thư từ, hiện vật vô cùng khó khăn. Bức ảnh của Bác trên đường chuyển về địa phương cũng bị thất lạc một thời gian rồi mới đến tay nhà trường. Trớ trêu thay, ngày nhà trường nhận được món quà quý giá ấy cũng là thời điểm cả nước chìm trong đau thương khi hay tin Bác Hồ qua đời.
“Ngày đó ảnh Bác hiếm lắm. Khi nhận được bức chân dung thì nhà trường lập tức gắn băng tang đen để tổ chức lễ truy điệu Người. Buổi lễ hôm ấy có Ban Giám hiệu, giáo viên và khoảng hai chục học sinh là con cháu dòng họ Nguyễn Sinh tham dự”, thầy Nguyên xúc động nhớ lại.
Trong không khí nghẹn ngào của những ngày tháng 9/1969, bức chân dung Bác được đặt trang trọng giữa hội trường như một sự hiện diện thiêng liêng của Người nơi quê hương. Sau lễ truy điệu, bức ảnh được treo ở vị trí trang trọng nhất trong phòng hội đồng nhà trường.
Với các thế hệ giáo viên và học sinh Trường cấp 2 Nam Liên, đó không đơn thuần là một bức chân dung mà là biểu tượng nhắc nhở về trách nhiệm dạy tốt, học tốt theo lời Bác căn dặn. Là người trực tiếp tiếp nhận món quà từ cấp trên bàn giao, thầy Hoàng Nguyên gần như trở thành “người giữ ảnh” suốt nhiều năm liền.
Mỗi dịp lễ lớn, chào cờ đầu tuần hay sinh hoạt truyền thống, bức ảnh lại được đưa xuống để thực hiện nghi thức trang trọng. Nhiều thế hệ học sinh lớn lên dưới mái trường ấy vẫn nhớ như in hình ảnh bức chân dung Bác Hồ với dòng chữ nhắn nhủ đầy yêu thương.
Có một thời gian, cán bộ của Bảo tàng Hồ Chí Minh về trường để xác minh tư liệu liên quan đến bức ảnh và xin mang ra Hà Nội lưu giữ phục vụ công tác lập hồ sơ kỷ vật. Sau khoảng hai tháng, bức ảnh lại được đưa về trường như cũ.
Nhưng rồi biến động của thời gian, Trường cấp 2 Nam Liên sau này được sáp nhập, đổi tên thành Trường THCS Kim Liên và chuyển sang địa điểm mới. Việc di dời hồ sơ, tài liệu, hiện vật diễn ra qua nhiều giai đoạn. Không ai nhớ chính xác bức ảnh thất lạc từ lúc nào.
Chỉ đến khi không còn nhìn thấy bức chân dung trong phòng truyền thống, mọi người mới giật mình nhận ra món quà quý giá của Bác đã mất. Nỗi day dứt ấy theo thầy Hoàng Nguyên suốt nhiều năm trời.
“Bức ảnh là kỷ vật vô giá. Trên bức ảnh có lời căn dặn của Bác dành riêng cho thầy cô giáo và học sinh quê hương. Nếu mất đi thì các thế hệ sau sẽ không còn biết trường mình từng vinh dự được Bác gửi tặng ảnh và thư khen”, thầy trầm ngâm.
Gần 10 năm đi tìm “hình Bác”
Với nhà giáo ưu tú Hoàng Nguyên, việc thất lạc bức ảnh chân dung Bác là một “tổn thất to lớn” và ông luôn cảm thấy day dứt, ước nguyện tìm lại món quà Bác tặng. Những năm 2000, dù tuổi đã cao, thầy vẫn nhiều lần đề đạt nguyện vọng với Ban Giám hiệu nhà trường và chính quyền địa phương về việc tìm kiếm lại bức ảnh Bác Hồ. Tuy nhiên, thời gian đã lùi quá xa, những giáo viên từng công tác ở Trường cấp 2 Nam Liên năm xưa người còn, người mất, hồ sơ lưu trữ cũng thất tán nhiều nơi.
Trong hành trình đi tìm “hình Bác”, thầy được cán bộ ở Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên gợi ý liên hệ với Bảo tàng Hồ Chí Minh, bởi trước đây cơ quan này từng về trường xác minh kỷ vật. Năm 2017, ở tuổi ngoài 80, thầy Nguyên cẩn thận viết thư gửi lãnh đạo Bảo tàng Hồ Chí Minh, trình bày toàn bộ câu chuyện và nguyện vọng của mình. Ít lâu sau, phía bảo tàng phản hồi rằng đơn vị không lưu giữ bức ảnh gốc, nhưng sẽ kiểm tra lại hệ thống tư liệu liên quan. Từ đây, hành trình tìm kiếm tưởng chừng vô vọng bất ngờ hé mở tia hy vọng.
Trong quá trình rà soát, cán bộ bảo tàng phát hiện một số tài liệu quý gồm bản thảo đánh máy và hai trang viết tay của Chủ tịch Hồ Chí Minh liên quan đến việc tặng ảnh cho Trường cấp 2 Nam Liên năm 1969. Đặc biệt hơn, còn có bốn bức chân dung từng được thư ký trình để Bác lựa chọn gửi tặng nhà trường. Vấn đề là không ai biết chính xác bức nào trong số đó là tấm ảnh đã từng treo ở Trường cấp 2 Nam Liên. Phía bảo tàng quyết định gửi toàn bộ bản scan tài liệu và bốn bức ảnh về để thầy Nguyên xác nhận. “Vừa nhìn là tôi nhận ra ngay”, thầy kể.
Người cựu giáo chức già nua ấy đã dành nhiều ngày gặp lại các đồng nghiệp cũ, học sinh cũ để cùng đối chiếu ký ức. Và rồi tất cả đều thống nhất chọn đúng bức ảnh mang ký hiệu A169/A-Q2 - chính là bức chân dung từng gắn bó với nhà trường năm xưa.
Đồng hành cùng thầy Nguyên trong hành trình phục dựng món quà quý là thầy giáo Nguyễn Vương Linh, khi ấy là Hiệu trưởng Trường THCS Kim Liên (hiện là Hiệu trưởng Trường THCS Đặng Chánh Kỷ). Sau khi xác định đầy đủ tư liệu, bút tích và hình ảnh gốc, thầy Linh đã nhờ bạn bè hỗ trợ phục chế lại bức chân dung gần giống nguyên bản nhất có thể.
Nhà giáo ưu tú Hoàng Nguyên sinh năm 1932 tại Hương Khê (Hà Tĩnh). Thời trẻ, ông tham gia quân đội, học Trường Lục quân Trần Quốc Tuấn và chiến đấu trong kháng chiến chống Pháp. Tháng 5/1954, ông bị thương trong trận Núi Sầm (Phú Yên), bị địch bắt và mất vĩnh viễn chân phải. Quá trình công tác, thầy có 4 sáng kiến được phổ biến rộng rãi, góp phần đưa Trường THCS Nam Liên nhận Thư khen của Bác Hồ vì thành tích dạy và học. Ông được tặng nhiều Bằng khen, Huân chương, trong đó có Huân chương Lao động, Huân chương chống Mỹ. Năm 1988, ông là một trong những nhà giáo đầu tiên trên cả nước được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Ưu tú.
Ngày 19/5/2023, đúng dịp kỷ niệm sinh nhật Chủ tịch Hồ Chí Minh, lễ bàn giao bức ảnh phục dựng về lại Trường THCS Kim Liên được tổ chức trong không khí xúc động đặc biệt. Nhiều thế hệ giáo viên, học sinh cũ đã trở về chứng kiến giây phút “hình Bác” trở lại ngôi trường quê hương. Với thầy Nguyên, đó không chỉ là niềm vui, mà còn là sự thanh thản sau gần nửa đời người đau đáu một lời hứa với chính mình.
Người cựu chiến binh từng mất một chân nơi chiến trường, người thầy giáo dành trọn đời cho bục giảng, cuối cùng cũng hoàn thành tâm nguyện tìm lại món quà thiêng liêng Bác Hồ gửi cho quê hương. Có lẽ, điều khiến câu chuyện ấy trở nên đặc biệt không nằm ở giá trị của một bức ảnh, mà ở sự gìn giữ ký ức lịch sử bằng lòng kính yêu và niềm tin son sắt của những con người bình dị.
Suốt cuộc đời mình, Nhà giáo ưu tú Hoàng Nguyên luôn học và làm theo gương Bác bằng những việc giản dị nhất: tận tụy với nghề, sống trách nhiệm với quê hương, đau đáu với thế hệ trẻ. Và hành trình tìm lại bức ảnh Bác Hồ tặng Trường cấp 2 Nam Liên cũng chính là một cách để người thầy già giữ gìn ngọn lửa truyền thống cho mai sau.
