Rằm tháng Bảy hằng năm vừa được gọi là ngày chính lễ Vu lan báo hiếu, lại vừa là thời điểm cúng cô hồn hoặc còn gọi là ngày xá tội vong nhân.
Theo phong tục truyền thống, không bắt buộc phải cúng đúng ngày rằm. Nhiều gia đình thường sửa soạn lễ cúng trong khoảng từ ngày 10 âm lịch đến ngày rằm, bảo đảm thời gian chu đáo, thành tâm.
Nếu lựa chọn ngày 27/8, tức chính rằm tháng Bảy, các gia đình có thể ưu tiên khoảng thời gian từ buổi sáng đến trưa.
Mỗi lễ cúng lại có khoảng thời gian phù hợp với ý nghĩa tâm linh riêng. Cúng Phật, cúng thần linh và gia tiên được khuyên nên thực hiện vào ban ngày. Đây là những lễ cúng trong nhà, trang nghiêm, hướng về cội nguồn, nên làm khi trời đất còn sáng, thanh tịnh.
Nhiều gia đình giữ lệ hoàn tất lễ cúng gia tiên trước 12h trưa ngày rằm, khoảng thời gian mà dương khí vượng nhất theo quan niệm dân gian. Mâm lễ không cần quá lớn và cũng không có một công thức chung, tùy theo điều kiện của mỗi gia đình.
Cúng chúng sinh, cúng cô hồn lại nên làm vào buổi chiều tối. Theo quan niệm dân gian, khi ánh nắng đã dịu, các vong linh không nơi nương tựa mới dễ dàng thọ nhận lễ vật. Đây là lễ bố thí, sẻ chia, nên thực hiện ngoài trời, trước cửa nhà hoặc ngoài sân.
Tuy nhiên, việc cúng chúng sinh vẫn cần hoàn tất trước 12h rằm tháng Bảy. Bởi theo quan niệm dân gian, sau thời điểm này, cửa địa ngục khép lại. Không nên cúng cô hồn sau ngày rằm tháng Bảy, bởi đây được cho là thời điểm lễ xá tội đã kết thúc.
Theo truyền thống, người Việt thường chuẩn bị mâm cúng chúng sinh với các lễ vật gồm cháo loãng, cơm vắt, hoa quả, bánh kẹo, bỏng ngô, xôi chè, ngô rang, tiền giấy, quần áo nhỏ bằng giấy. Các món thường được chia nhỏ để “phân phát” cho nhiều linh hồn.
Mâm cỗ này gồm có muối, gạo, một đĩa sẽ được rắc ra vỉa hè hoặc sân nhà về 4 phương 8 hướng sau khi cúng xong, cháo trắng nấu loãng (12 chén nhỏ), hoa quả (5 loại 5 màu), 12 cục đường thẻ.
Quần áo chúng sinh thường được chuẩn bị với nhiều màu sắc như xanh lam, xanh lá mạ, vàng, hồng. Món cháo loãng là lễ vật không thể thiếu trong mâm lễ cúng chúng sinh. Vì dân gian tin rằng các linh hồn lang thang có thực quản nhỏ hẹp, không ăn được thức ăn thông thường.
Mâm cúng đặt ngoài trời hoặc trước cửa chính. Gia chủ có thể đọc văn khấn hoặc khấn nôm theo tâm nguyện.
Tuy nhiên nhà chùa khuyên các gia đình khi sửa soạn lễ cúng chúng sinh cũng cần thành kính như dâng lễ tổ tiên, xuất phát từ quan niệm mọi chúng sinh đều bình đẳng.
