Đây được xem là những bước đi cần thiết để bịt khoảng trống pháp lý, giảm tác động của thuốc lá đối với sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên.
Sau 13 năm thực hiện, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã tạo chuyển biến tích cực trong kiểm soát thuốc lá tại Việt Nam. Tỷ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành giảm từ 23,8% năm 2010 xuống 20,8% năm 2021; tình trạng phơi nhiễm thụ động với khói thuốc tại gia đình, nơi làm việc và nơi công cộng cũng giảm đáng kể.
Tuy nhiên, Việt Nam vẫn thuộc nhóm những quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ ba tại ASEAN. Theo các ước tính được WHO dẫn lại, thuốc lá gây tử vong cho hơn 100.000 người Việt Nam mỗi năm. Riêng chi phí y tế do thuốc lá gây ra ước tính lên tới 108,7 nghìn tỷ đồng trong năm 2022.
Những con số này cho thấy thuốc lá không chỉ là vấn đề của hành vi cá nhân mà còn là gánh nặng lớn đối với hệ thống y tế, kinh tế và xã hội.
Hoàn thiện pháp luật để bảo vệ một thế hệ trẻ không thuốc lá
Sự xuất hiện và gia tăng nhanh của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đang tạo thêm nguy cơ, nhất là đối với giới trẻ. Trong khi đó, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 chưa có đầy đủ khái niệm và quy định cụ thể đối với các sản phẩm mới này.
Tháng 11/2024, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên toàn quốc từ năm 2025.
Đây là bước tiến quan trọng, nhưng việc cấm mới được thể hiện ở cấp Nghị quyết, trong khi hệ thống pháp luật chuyên ngành chưa được cập nhật đầy đủ. Vì vậy, dự thảo Luật sửa đổi hướng tới luật hóa toàn diện lệnh cấm, đồng thời bổ sung các khái niệm liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thiết bị điện tử, linh kiện và các sản phẩm thuốc lá mới.
Đáng chú ý, dự thảo đề xuất cấm cả việc sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu thiết bị, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử. Quy định này nhằm hạn chế tình trạng lợi dụng kẽ hở pháp luật để kinh doanh, lắp ráp và đưa sản phẩm bị cấm trở lại thị trường.
Những tín hiệu ban đầu cho thấy, lệnh cấm đã tạo tác động tích cực. Theo Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, số ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng giảm khoảng 70% trong 10 tháng sau khi lệnh cấm có hiệu lực so với cùng kỳ trước đó. Nếu trước đây trung bình có 5 - 6 ca mỗi tháng thì sau lệnh cấm còn khoảng 1 - 2 ca.
Lực lượng công an cũng ghi nhận xu hướng giảm mạnh số vụ liên quan đến các sản phẩm này. Từ năm 2020 đến quý I/2024, có 728 vụ với 883 đối tượng bị phát hiện, xử lý; trong 10 tháng đầu năm 2025, con số này giảm còn 5 vụ, trong đó 2 vụ bị khởi tố với 17 bị can.
Trên thế giới, xu hướng kiểm soát cũng ngày càng rõ. Tính đến giữa năm 2025, 46 quốc gia đã cấm bán thuốc lá điện tử; tại ASEAN, 8/10 quốc gia đã áp dụng lệnh cấm. WHO đồng thời cho biết, 24 quốc gia đã cấm thuốc lá nung nóng và khuyến nghị Việt Nam tiếp tục củng cố cơ sở pháp lý cho chính sách này.
Đưa thuốc lá ra khỏi tầm mắt trẻ em
Nếu luật hóa lệnh cấm nhằm kiểm soát sản phẩm, chính sách thứ hai tập trung vào một hình thức quảng bá vẫn còn tồn tại: Trưng bày thuốc lá tại điểm bán.
Luật hiện hành cấm quảng cáo, khuyến mãi và tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng, nhưng vẫn cho phép đại lý, điểm bán lẻ trưng bày, giới hạn sản phẩm. Điều này khiến hình ảnh bao bì, nhãn hiệu và thương hiệu thuốc lá vẫn xuất hiện công khai ngay tại nơi người dân mua hàng.
Theo hướng dẫn thực hiện Điều 13, Công ước Khung của WHO về Kiểm soát Thuốc lá, trưng bày sản phẩm tại điểm bán được xem là một hình thức quảng cáo. Việc đặt thuốc lá ở vị trí dễ nhìn, sử dụng màu sắc, ánh sáng và cách sắp xếp bắt mắt có thể duy trì sự hiện diện của thương hiệu và góp phần bình thường hóa hình ảnh thuốc lá trong đời sống.
Đáng lo ngại hơn, trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm đặc biệt dễ bị tác động. Một số khảo sát tại Việt Nam cho thấy, trung bình có 12,7 điểm bán thuốc lá trong phạm vi 100m quanh mỗi trường học; 57,6% điểm bán trưng bày thuốc lá trong tầm mắt trẻ em và 27,9% đặt sản phẩm cạnh những mặt hàng hấp dẫn trẻ như bánh kẹo, đồ chơi.
Việc thường xuyên nhìn thấy thuốc lá có thể làm tăng nhận diện thương hiệu, thay đổi thái độ đối với sản phẩm và thúc đẩy ý định hút thuốc ở thanh thiếu niên.
Theo kế hoạch, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá dự kiến được trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ 2, vào tháng 10/2026 và dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027.
Trong bối cảnh thuốc lá tiếp tục gây ra hàng trăm nghìn ca tử vong và tạo gánh nặng kinh tế lớn, việc hoàn thiện pháp luật không thể chỉ dừng ở kiểm soát sản phẩm truyền thống. Cần đồng thời ngăn chặn các sản phẩm thuốc lá mới, loại bỏ hình thức quảng bá trá hình tại điểm bán và đặc biệt bảo vệ trẻ em khỏi việc tiếp xúc, tò mò và thử thuốc lá ngay từ sớm.
