Câu chuyện đáng bàn ở chỗ hàng cây mới sẽ tiếp nối thế nào với những dấu nhớ đã in sâu trong lòng cư dân?
Những hàng cây trở thành “căn cước” của phố
Hà Nội đã phê duyệt đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa, mặt nước tại Quyết định 5008/QĐ-UBND ngày 15/9/2026. Sau đó, Quyết định 143/2026/QĐ-UBND ngày 12/10 ban hành quy định quản lý lĩnh vực này, có hiệu lực từ ngày 22/10.
Thủ đô có hơn 1.000 tuyến đường, phố với nhiều loài cây xanh khác nhau. Hầu hết cây xanh trên các tuyến phố được trồng xen kẽ nhiều loài khiến cảnh quan thiếu đồng bộ, gây khó khăn trong công tác chăm sóc, cắt tỉa và quản lý. Để khắc phục tình trạng này, thành phố định hướng mỗi tuyến phố chỉ trồng một loài cây bóng mát chủ đạo, trường hợp đặc thù có thể sử dụng tối đa 2 loài.
Danh mục có 33 loài được trồng trên đường phố và khu vực công cộng, gồm sấu, bằng lăng, phượng vĩ, lộc vừng, sao đen, nhội, long não, ngọc lan, sưa đỏ, giáng hương, hoàng lan, kèn hồng, chuông vàng, ban trắng, ban tím, muồng hoàng yến, phong linh, xoài…
Hoa sữa không có tên trong danh mục này, nhưng cũng không thuộc danh mục 18 loài cấm trồng.
Định hướng nhận diện cảnh quan được cụ thể hóa theo từng tuyến phố: Phan Đình Phùng giữ sấu ở đoạn Mai Xuân Thưởng đến Cửa Bắc, nhội từ Cửa Bắc đến Hàng Đậu. Hoàng Diệu định hướng quếch và thàn mát. Điện Biên Phủ chọn sang, sao đen. Quanh Hồ Gươm ưu tiên lộc vừng, sấu, bằng lăng. Đường Thanh Niên sử dụng phượng và ban trắng. Trần Hưng Đạo, Hai Bà Trưng duy trì sấu, nhội. Nguyễn Du được định hướng lấy sao đen làm cây chủ đạo, thay cho hoa sữa như hiện nay.
Ở góc độ văn hóa, nhiều nhà nghiên cứu băn khoăn là bản sắc sẽ được tiếp nối thế nào. Nếu không khéo thì chúng ta chỉ tạo ra hàng loạt không gian vô trùng, cảnh trí rập khuôn, hương sắc cũng bấm nút như chọn đồ trên ứng dụng mua hàng online.
Một tuyến phố mới có thể xây dựng hình ảnh từ hàng cây được lựa chọn ngay khi thiết kế. Nhưng với phố cũ, cần tính đến những lớp cảnh quan đã hình thành, trong đó có cây khác loài nhưng đang khỏe mạnh, tạo bóng mát và được cư dân yêu quý.
Trước ý kiến cho rằng mỗi phố trồng một loại cây để tạo bản sắc, nhà văn, kiến trúc sư Nguyễn Trương Quý nhận xét: “Nên nghĩ bản sắc theo hướng là những thứ chắt lọc, những thứ bao gồm cách nhận diện, vận dụng và ứng xử. Hà Nội là một thành phố còn mang nét gắn bó với thiên nhiên, việc đọc hiểu thiên nhiên là điều rất quan trọng, làm nên một bản sắc về sự thích ứng duyên dáng từng làm nên thương hiệu lối sống”.
Bởi vậy, chọn cây cho Hà Nội cũng là lựa chọn cách ứng xử với không gian sống. Sự thích ứng duyên dáng có thể bắt đầu từ việc giữ một khoảng đất thấm nước quanh gốc, dành chỗ cho tán cây phát triển, hay cân nhắc mật độ để hương hoa vừa đủ gợi nhớ. Cái duyên ấy nằm trong sự quan sát và chừng mực, trong khả năng dung hòa sở thích với sinh hoạt của người xung quanh.
“Điều quan trọng ở tuyến phố có cây xanh là cần lưu tâm sự chống chịu môi trường và khí hậu của các loại cây, sự an toàn khi đi dưới các hàng cây, các vấn đề về vệ sinh môi trường. Những cây lá nhỏ quá khi rụng nhiều dễ gây tắc cống thoát nước hay khó quét dọn cũng phải cân nhắc, như bàng Đài Loan hay me, phượng. Những cây mà năm nào cũng có cành giòn dễ gãy hoặc gãy đổ nhiều thì nên chấm dứt trồng, hoặc trồng ở khoảng đủ rộng cho cây thở”, nhà văn Trương Quý nhấn mạnh.
Nâng chỉ tiêu cây xanh đô thị
Dù sở hữu nhiều tuyến phố dày đặc cây cổ thụ, dù những hàng cây đi vào thơ ca nhạc họa từ vài chục năm nay, thì thực tế diện tích cây xanh bình quân tại khu vực nội đô Hà Nội hiện cũng mới chỉ đạt 2-3m2/người. Thành phố đang đặt mục tiêu nâng chỉ tiêu cây xanh đô thị lên trên 10m2/người vào năm 2030.
Mặc dù chuyện chặt, chuyển, tỉa bớt hoa sữa là điều chưa ngã ngũ, nhưng nhiều người vẫn nuối tiếc một mùi hương gây thương nhớ, nhất là khi phố Nguyễn Du vốn được định danh với loài cây này chuyển hướng sang trồng sao đen.
Theo kiến trúc sư Nguyễn Hà, tại các quốc gia có hệ thống cây xanh đô thị phát triển như Hoa Kỳ, Singapore, Úc và các nước Tây Âu, việc tuyển chọn cây trồng luôn phải tuân thủ nguyên tắc cốt lõi của Hiệp hội Lâm nghiệp Đô thị Quốc tế (ISA) là “đúng cây, đúng chỗ”.
Để ngăn ngừa dịch bệnh hoặc sâu hại xóa sổ toàn bộ mảng xanh đô thị (như thảm họa bệnh nấm làm chết hàng triệu cây du tại Bắc Mỹ), quần thể cây xanh của một thành phố được khống chế theo tỷ lệ: không quá 10% thuộc cùng một loài, không quá 20% thuộc cùng một chi, và không quá 30% thuộc cùng một họ thực vật.
Ngoài ra, để có thể tranh một suất trồng tại đô thị, các loại cây xanh còn phải trải qua một thang đo khả năng gây dị ứng (OPALS), nghĩa là mỗi loài thực vật dự kiến đưa vào đô thị đều được chấm điểm từ 1 đến 10 dựa trên mức độ phát tán phấn hoa, độc tính của nhựa và mùi hương. Những cây có chỉ số OPALS từ 7 trở lên sẽ bị loại bỏ khỏi danh mục trồng gần khu dân cư, trường học và bệnh viện.
Kiến trúc sư Nguyễn Hà cho rằng, không thể loại trừ ý kiến của những người dân dị ứng với mùi hoa sữa. Việc trồng lại, tỉa bớt hay di dời cần được tính đếm cả ý kiến của nhóm cư dân này.
“Cây xanh và công viên không chỉ là hạ tầng môi trường mà còn góp phần quan trọng trong việc định hình diện mạo, bản sắc và thương hiệu của đô thị; gắn kết với xu hướng bảo vệ môi trường và cam kết Net-Zero. Việc xây dựng đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa, mặt nước là cơ hội để các đô thị lớn, như Hà Nội, định hình tầm nhìn chiến lược, đưa cây xanh thực sự trở thành linh hồn của không gian đô thị hiện đại”. Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hiệp hội Công viên cây xanh Việt Nam
“Ngưỡng chịu mùi của mỗi người khác nhau, với người khác là kẹo ngọt chưa chắc với người này không là thuốc độc. Cư dân đô thị thì có quyền ngang nhau nên bài toán của những người làm quy hoạch là phải tính đếm trên bình quân để cho ra một lựa chọn mang tính phổ quát tốt nhất cho các bên. Theo ý kiến của tôi, hoa sữa vẫn nên trồng bớt đi, và có thể trồng cách khu dân cư thì càng tốt”, KTS Nguyễn Hà nói.
Bà Hà đề xuất, để bảo vệ ký ức của cây xanh, đề án dự kiến xây dựng dữ liệu đến từng cá thể cây của Hà Nội là rất đáng hoan nghênh. Bởi khi dự án này đi vào thực tế, việc theo dõi chăm sóc, kiểm tra an toàn; lập hồ sơ, đánh số và bảo vệ cây có giá trị lịch sử, văn hóa sẽ dễ dàng hơn. Đây cũng là những công việc cụ thể để việc bảo tồn có căn cứ kiểm tra, giám sát.
Để có thể phát triển cây xanh đô thị bền vững, kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hiệp hội Công viên cây xanh Việt Nam, cho rằng, ứng xử với cây xanh Hà Nội thì không thể ứng xử như là một bộ phận đơn thuần của hạ tầng kỹ thuật đô thị; phải làm sao để tất cả mọi người cùng yêu cây, coi cây là tài sản chung để cùng có ý thức giữ gìn bảo vệ tốt hơn. “Đối với Hà Nội, cây xanh không chỉ đơn thuần là một yếu tố của hạ tầng kỹ thuật đô thị mà đây còn là một trong những yếu tố của văn hóa đô thị. Nhiều cây đã đi vào tiềm thức và trở thành một phần ký ức của người Hà Nội”, ông nói.
