Theo số liệu mới nhất do Ngân hàng Nhà nước công bố, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đến cuối tháng 1 năm nay đã tăng lên 11,52%, mức cao nhất trong vòng 3 năm trở lại đây.
So với mức 9,48% vào cuối tháng 9/2025, tỷ lệ này đã tăng hơn 2 điểm phần trăm, tương ứng lượng tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống ngân hàng tăng thêm khoảng 360.000 tỷ đồng chỉ sau 4 tháng.
Diễn biến trên diễn ra trong bối cảnh dòng tiền gửi tại nhiều ngân hàng có dấu hiệu sụt giảm. Báo cáo tài chính quý I cho thấy một số ngân hàng ghi nhận lượng tiền gửi khách hàng giảm khá mạnh so với đầu năm. Đơn cử, tại BIDV, tiền gửi khách hàng đến cuối quý I giảm khoảng 82.030 tỷ đồng, tương đương mức giảm 3,69%. Nhiều ngân hàng khác như Techcombank, TPBank hay Sacombank cũng ghi nhận số dư tiền gửi khách hàng giảm từ vài nghìn đến hàng chục nghìn tỷ đồng.
Đáng chú ý hơn, số liệu của Ngân hàng Nhà nước cho thấy hơn 2 triệu tỷ đồng tiền gửi của các tổ chức kinh tế đã rút khỏi hệ thống ngân hàng kể từ tháng 10/2025 và đến nay vẫn chưa có dấu hiệu quay trở lại. Tính đến cuối quý I, tiền gửi của khối tổ chức kinh tế chỉ còn khoảng 6 triệu tỷ đồng, thấp hơn gần 4 triệu tỷ đồng so với tiền gửi dân cư.
Đây được xem là diễn biến khá bất thường nếu so với những năm gần đây, khi quy mô tiền gửi của doanh nghiệp và người dân thường duy trì ở mức tương đối cân bằng. Việc khoảng cách giữa hai nhóm tiền gửi ngày càng nới rộng cho thấy dòng tiền của khu vực doanh nghiệp đang có những thay đổi đáng kể.
Trong báo cáo Công ty Chứng khoán SHS chỉ ra rằng một tác nhân đặc biệt quan trọng khiến tiền mặt chảy ra khỏi ngân hàng là thay đổi chính sách thuế.
Thay vì nỗ lực chuyển đổi, một số hộ kinh doanh và tiểu thương lại né luật bằng cách "chỉ nhận tiền mặt". Nhiều hình thức né tránh khác như chia nhỏ giao dịch qua nhiều tài khoản, giả vờ chuyển khoản nhầm rồi giao dịch tiền mặt cũng trở nên phổ biến hơn. Những hành vi này đang tác động xấu đến tính minh bạch tài chính, vô hiệu hóa chiến lược phát triển kinh tế số và tạo nên "vùng tối" cho gian lận và thất thu thuế Nhà nước.
Việc tiền mặt tăng mạnh ngoài hệ thống đang tạo tác động trực tiếp lên thanh khoản ngân hàng, đặc biệt là nguồn vốn giá rẻ.
