‘Giang hồ mạng’ dưới góc nhìn tâm lý học tội phạm

Theo TS. Đào Trung Hiếu - nhà nghiên cứu tội phạm học, dưới góc độ tâm lý học tội phạm, hành trình ấy hiếm khi bắt đầu bằng ý định phạm pháp. Đó thường là kết quả của một quá trình trượt dốc diễn ra từng bước, trong đó nhu cầu được công nhận, hiệu ứng đám đông, lợi ích vật chất và những khoảng trống trong giáo dục giá trị sống cùng tác động, tạo nên một vòng xoáy ngày càng khó kiểm soát.

Khi những nội dung lệch chuẩn liên tục mang lại danh tiếng và thu nhập

TS. Đào Trung Hiếu cho rằng, nhu cầu được thừa nhận và khẳng định bản thân là một đặc điểm phổ quát của con người. Trong xã hội truyền thống, sự ghi nhận thường đến từ tri thức, lao động, cống hiến và những thành tựu thực chất. Tuy nhiên, sự phát triển của mạng xã hội đã làm thay đổi đáng kể cơ chế tạo dựng danh tiếng.

"Ngày nay, chỉ cần một video gây sốc, một phát ngôn gây tranh cãi hoặc một hành động phản cảm, một cá nhân vô danh có thể thu hút hàng triệu lượt xem chỉ trong thời gian ngắn. Sự chú ý nhanh chóng được chuyển hóa thành lượng người theo dõi, doanh thu quảng cáo, cơ hội kinh doanh và nhiều lợi ích kinh tế khác", TS. Hiếu phân tích.

Theo ông, chính cơ chế "phần thưởng tức thì" này đã tạo ra sự củng cố mạnh mẽ đối với hành vi. Khi những nội dung lệch chuẩn liên tục mang lại danh tiếng và thu nhập, người sáng tạo rất dễ hình thành niềm tin rằng đó là con đường nhanh nhất để đạt được thành công.

Quá trình ấy thường diễn ra âm thầm. Ban đầu chỉ là những phát ngôn ngông cuồng, màn thể hiện lối sống bất cần hoặc cố tình tạo tranh cãi nhằm thu hút sự chú ý. Nhưng khi ranh giới giữa đúng và sai dần bị che mờ bởi những con số ấn tượng về lượt xem, lượt thích và bình luận, cá nhân có thể từng bước vượt qua giới hạn đạo đức, thậm chí tiến tới vi phạm pháp luật.

Một nghịch lý của môi trường số là những nội dung tích cực không phải lúc nào cũng được lan truyền mạnh mẽ, trong khi các hành vi phản cảm, bạo lực hoặc gây sốc lại dễ dàng thu hút sự chú ý.

Theo TS. Hiếu, trong tâm lý học hành vi, phần thưởng luôn có tác dụng củng cố hành động. Khi hành vi lệch chuẩn liên tục được "thưởng" bằng sự nổi tiếng và lợi ích kinh tế, nhiều người sẽ dần đánh giá thành công của bản thân không còn dựa trên chuẩn mực đạo đức hay pháp luật, mà bằng những chỉ số tương tác trên mạng xã hội.

Đáng lo ngại hơn, sự cổ vũ của một bộ phận cộng đồng mạng có thể tạo ra cảm giác rằng hành vi của mình đang được xã hội chấp nhận. Những lời tung hô, bênh vực hoặc thần tượng hóa khiến cảm giác tội lỗi suy giảm, đồng thời thúc đẩy người sáng tạo tiếp tục lặp lại, thậm chí gia tăng mức độ gây sốc của nội dung.

"Cũng vì vậy, nhiều hiện tượng 'giang hồ mạng' dù đã từng bị xử phạt vẫn tiếp tục tái phạm. Khi sự nổi tiếng trở thành một dạng 'phần thưởng tâm lý', việc đánh mất sự chú ý của công chúng có thể khiến họ buộc phải tạo ra những cú sốc lớn hơn để kéo người xem quay trở lại. Trong tâm lý học tội phạm, đây là cơ chế 'leo thang hành vi' – những gì từng gây sốc hôm qua sẽ nhanh chóng trở nên bình thường vào hôm nay, buộc cá nhân phải liên tục đẩy giới hạn lên cao hơn", TS. Hiếu nhận định.

Muốn chấm dứt "giang hồ mạng" phải xử lý cả hệ sinh thái

Theo TS. Đào Trung Hiếu, tác động đáng lo ngại nhất của hiện tượng "giang hồ mạng" không chỉ nằm ở hành vi vi phạm pháp luật của người tạo nội dung, mà còn ở ảnh hưởng đối với thanh thiếu niên – nhóm đang trong giai đoạn hình thành nhân cách và hệ giá trị.

"Khi thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh những cá nhân nổi tiếng nhờ lối sống ngông cuồng, bạo lực hoặc coi thường pháp luật nhưng vẫn sở hữu lượng người theo dõi lớn và thu nhập cao, một bộ phận người trẻ rất dễ hình thành nhận thức sai lệch rằng đây là con đường ngắn nhất để đạt được thành công", ông phân tích.

Theo nhà nghiên cứu tội phạm học, trong nhiều trường hợp, người sản xuất nội dung độc hại không hoàn toàn phủ nhận hậu quả mà họ gây ra, nhưng lại tự biện minh rằng mình "chỉ đang giải trí", "không ép ai xem" hoặc "người xem phải tự chịu trách nhiệm". Chính những cách lý giải này giúp họ giảm bớt cảm giác áy náy và tiếp tục duy trì hành vi.

Nếu không được định hướng đúng, những hình mẫu phản xã hội có thể góp phần làm suy giảm chuẩn mực đạo đức, gia tăng hành vi bắt chước nguy hiểm, bạo lực học đường và thái độ coi thường pháp luật trong một bộ phận thanh thiếu niên.

Theo TS. Đào Trung Hiếu, việc xử lý một vài cá nhân vi phạm là cần thiết nhưng chưa đủ để giải quyết tận gốc hiện tượng "giang hồ mạng". Đằng sau mỗi nhân vật gây tranh cãi là cả một hệ sinh thái gồm thuật toán của các nền tảng mạng xã hội, cơ chế kiếm tiền từ nội dung, tâm lý đám đông và nhu cầu tiêu thụ những sản phẩm giật gân của người dùng.

Để phá vỡ vòng lặp này, theo ông, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Một mặt, các nền tảng phải tăng cường kiểm soát việc lan truyền và kiếm tiền từ những nội dung vi phạm pháp luật hoặc cổ súy hành vi lệch chuẩn. Mặt khác, cơ quan chức năng cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm nhằm bảo đảm tính răn đe và giữ vững kỷ cương pháp luật trên không gian mạng.

Quan trọng không kém là xây dựng cho thế hệ trẻ một "hệ miễn dịch số" thông qua giáo dục kỹ năng số, tư duy phản biện và khả năng nhận diện các giá trị lệch lạc trên môi trường mạng. Gia đình, nhà trường và xã hội cần phối hợp hình thành những hình mẫu tích cực, giúp người trẻ hiểu rằng thành công bền vững không được đo bằng số lượt theo dõi hay sự nổi tiếng nhất thời, mà bằng tri thức, nhân cách, năng lực lao động và trách nhiệm đối với cộng đồng.

"Xét đến cùng, cuộc chiến với hiện tượng 'giang hồ mạng' không đơn thuần là cuộc đấu tranh với một vài cá nhân nổi loạn trên Internet. Đó là sự cạnh tranh giữa hai hệ giá trị: một bên đề cao tri thức, sự tử tế và trách nhiệm xã hội; bên kia tôn vinh sự nổi tiếng bằng mọi giá. Hệ giá trị nào được xã hội lựa chọn và nuôi dưỡng hôm nay sẽ góp phần định hình nhân cách của thế hệ trẻ và diện mạo văn hóa của xã hội trong tương lai", TS. Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.