Phải giải quyết được 3 bài toán
Theo PGS. TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, định hướng tại Nghị quyết 31 của Bộ Chính trị đã xác lập rõ mục tiêu đến năm 2045, TPHCM trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, đổi mới sáng tạo hàng đầu châu Á với chất lượng sống cao và đến năm 2075 sẽ trở thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại.
Hiện thực hóa tầm nhìn này, Quốc hội đã thông qua khung khổ thể chế mới mang tính đột phá - Luật Phát triển đô thị, mở ra không gian pháp lý giúp TPHCM chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị phát triển, từ tăng trưởng dựa vào đất đai - lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa trên tri thức, dữ liệu và công nghệ.
“Tầm nhìn 100 năm đòi hỏi chính quyền và cộng đồng doanh nghiệp phải thoát khỏi tư duy nhiệm kỳ hay các chu kỳ thị trường ngắn hạn. Quy hoạch điều chỉnh TPHCM giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 cho thấy cấu trúc kinh tế đa tầng với sự phân bố chức năng rất rõ ràng giữa các cực tăng trưởng”, ông Thiên nói.
Cụ thể, TPHCM (trung tâm lõi) đóng vai trò là hạt nhân dịch vụ cao cấp, nơi đặt Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) và Trung tâm Đổi mới sáng tạo tầm cỡ khu vực. Bình Dương cũ giữ vai trò là thủ phủ công nghiệp công nghệ cao gắn liền với hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây sẽ phát triển thành trung tâm hàng hải, logistics, khu thương mại tự do và du lịch đẳng cấp quốc tế gắn liền với cụm cảng nước sâu.
PGS. TS Trần Đình Thiên khẳng định, TPHCM phải giải quyết được 3 bài toán căn bản để kiến tạo một siêu đô thị. Đầu tiên là tổ chức không gian đa cực. Xóa bỏ mô hình một trung tâm và nhiều vùng vết bớt, phân định rõ vai trò tài chính, công nghiệp, logistics, cảng biển để tạo sự tương hỗ thay vì cạnh tranh phân tán.
Tiếp đó, phát triển đô thị TOD. Tổ chức không gian sống, thương mại, việc làm xoay quanh các đầu mối giao thông, metro và đường vành đai. Hạ tầng không chỉ phục vụ mà chính là lực lượng kiến tạo cấu trúc đô thị.
Cuối cùng, quản trị thông minh. Chuyển từ ứng phó thụ động sang dự báo, tự điều chỉnh bằng dữ liệu và công nghệ nhằm nâng cao năng lực chống chịu trước biến đổi khí hậu và dịch chuyển chuỗi cung ứng.
Nhiều thách thức
Phát biểu tại một hội thảo gần đây, ông Nguyễn Đỗ Dũng, Tổng giám đốc Công ty Tư vấn quốc tế enCity cho rằng, thách thức của TPHCM hiện nay không chỉ là ùn tắc, ngập nước hay ô nhiễm mà sâu xa hơn là chi phí logistic ngày càng lớn mà người dân và doanh nghiệp phải gánh chịu.
Theo ông Dũng, ùn tắc giao thông gây thiệt hại khoảng 6 tỷ USD/năm, làm tăng thời gian di chuyển, chi phí vận chuyển và giảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Trong khi đó, lợi thế tập trung của đô thị chỉ phát huy khi người dân và doanh nghiệp có thể tiếp cận việc làm, nhà ở và dịch vụ với chi phí hợp lý.
Trên thực tế, khoảng 20 năm qua cho thấy hướng đô thị hóa của TPHCM không hoàn toàn theo các quy hoạch trước đây. Các đồ án năm 1993 và 1998 định hướng phát triển mạnh về phía Nam và phía Đông, nhưng khu vực phía Bắc và Đông Bắc lại đô thị hóa nhanh hơn nhờ lợi thế kết nối hạ tầng.
Ông Dũng lấy Xa lộ Hà Nội làm một ví dụ. Trục giao thông này kết nối khu vực trung tâm với Biên Hòa, sau đó mở rộng về Bình Dương, góp phần hình thành các cực phát triển mới. Những khu vực có hạ tầng giao thông, công nghiệp được đầu tư tốt nhanh chóng thu hút dân cư và hoạt động kinh tế.
Theo ông Dũng, hạ tầng không chỉ để giảm ùn tắc mà còn phải giúp mở rộng thị trường lao động và tăng khả năng tiếp cận nhà ở. TPHCM đặt mục tiêu phát triển khoảng 200 km đường sắt đô thị vào năm 2030. Nếu mạng lưới được triển khai đồng bộ, người lao động có thêm lựa chọn nơi ở, còn doanh nghiệp mở rộng phạm vi tiếp cận nhân lực.
Tuy nhiên, giao thông chỉ giải quyết một phần bài toán nếu thiếu nhà ở phù hợp. Nhà ở xã hội và nhà ở vừa túi tiền cần phát triển song song với các tuyến giao thông mới. Nếu người dân có thể đi xa hơn nhưng không đủ khả năng mua hoặc thuê nhà tại những khu vực có kết nối tốt, gánh nặng nhà ở chỉ được chuyển từ trung tâm ra vùng ven.
Hiện tại, tỷ lệ giá nhà trên thu nhập hộ gia đình tại TPHCM ở mức hơn 30 lần, trong khi ngưỡng được xem là lành mạnh tại các nước phát triển thường dưới 4 lần, kể cả Singapore cũng chỉ khoảng 4 - 5 lần.
Với logistics, ông Dũng cho rằng sự phân bố giữa các khu sản xuất phía Bắc với cảng biển và sân bay ở phía Nam, Đông Nam khiến lượng lớn hàng hóa phải đi qua lõi đô thị. Việc hoàn thiện Vành đai 3, Vành đai 4 cùng các hành lang Bắc - Nam, Đông - Tây sẽ tạo thêm các tuyến kết nối giữa khu sản xuất, cảng biển và sân bay, hạn chế hàng hóa xuyên qua trung tâm.
