Đền Xứ (còn gọi là đình Nhà Trò) tọa lạc tại thôn Phú Vinh, xã Cổ Đạm (Hà Tĩnh), từ lâu được biết đến là nơi thờ hai vị tổ nghề ca trù, đồng thời là không gian sinh hoạt văn hóa đặc trưng của các giáo phường xưa. Đây từng là địa điểm quan trọng để biểu diễn, truyền dạy và đào tạo các thế hệ ca nương, kép đàn, góp phần duy trì và phát triển loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc này.
Tuy nhiên, qua thời gian dài, công trình đã xuống cấp nghiêm trọng, nhiều hạng mục bị hư hỏng, đổ nát, khiến di tích dần rơi vào tình trạng hoang phế.
Trước thực trạng đó, năm 2017, UBND huyện Nghi Xuân (cũ) đã lập dự án trùng tu, khôi phục đền Xứ với quy mô khoảng 0,5 ha, tổng mức đầu tư gần 11,3 tỷ đồng. Dự án được giao cho UBND xã Cổ Đạm làm chủ đầu tư, với kỳ vọng phục dựng lại không gian thờ tự tổ nghề ca trù cũng như tạo điều kiện khôi phục các hoạt động sinh hoạt văn hóa truyền thống. Các hạng mục chính của dự án bao gồm xây dựng nhà thượng điện, nghi môn, hệ thống tường rào bao quanh và sân đường nội bộ.
Đầu năm 2018, công trình chính thức được khởi công trong sự kỳ vọng của người dân địa phương. Tuy nhiên, sau một thời gian thi công, dự án chỉ mới hoàn thành phần tường rào, còn riêng phần móng của nhà thượng điện thì phải tạm dừng do gặp khó khăn về nguồn vốn. Từ đó đến nay, công trình rơi vào tình trạng “đắp chiếu”, không được tiếp tục triển khai.
Qua ghi nhận, hiện toàn bộ khuôn viên dự án trở nên hoang hóa, cỏ dại mọc um tùm, nhiều khu vực bị xuống cấp theo thời gian. Khu đất từng được quy hoạch để phục dựng di tích giờ bị bỏ trống, thậm chí một số hộ dân xung quanh còn tận dụng làm nơi chăn nuôi gia súc, gia cầm, gây ảnh hưởng đến mỹ quan và giá trị của khu di tích.
Việc dự án thi công dang dở không chỉ khiến nhiều người dân tiếc nuối mà còn đặt ra “bài toán” cấp thiết về việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản ca trù trên chính vùng đất được xem là cái nôi của loại hình nghệ thuật ca trù.
Bà Trần Thị Tiu (70 tuổi, trú thôn Phú Vinh) cho biết người dân địa phương từng rất kỳ vọng dự án sớm hoàn thành để có nơi thờ tự tổ nghề, đồng thời khôi phục các hoạt động sinh hoạt, biểu diễn ca trù như trước đây. Tuy nhiên, việc thi công kéo dài, đình trệ nhiều năm khiến mong muốn ấy đến nay vẫn chưa thể trở thành hiện thực.
“Giờ công trình vẫn dang dở, bỏ hoang lâu ngày nên một số hộ dân tận dụng khuôn viên để chăn thả gia súc. Nhìn cảnh này chúng tôi rất xót xa, vì đây vốn là nơi linh thiêng, gắn với truyền thống của làng. Người dân chỉ mong Nhà nước sớm bố trí kinh phí để tiếp tục xây dựng, hoàn thành công trình, trả lại không gian sinh hoạt văn hóa cho địa phương”, bà Tiu chia sẻ.
Ca trù đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp từ năm 2009. Riêng xã Cổ Đạm cũng được xem là cái nôi của ca trù miền Trung, nổi tiếng từ thế kỷ XVI-XVII với các giáo phường cổ.
Theo ông Nguyễn Văn Tuấn - chủ tịch UBND xã Cổ Đạm, dự án hiện đã thi công một số hạng mục với kinh phí khoảng 2 tỷ đồng. Song do thiếu nguồn vốn đầu tư nên phải tạm dừng. Trong thời gian tới, địa phương đề xuất tỉnh và các cơ quan chức năng xem xét bố trí hỗ trợ nguồn kinh phí để tiếp tục xây dựng các hạng mục còn lại.
