Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Thách thức mới, cần hoàn thiện cơ chế bảo vệ

Bản quyền báo chí đối diện nhiều thách thức

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Bá - Tổng biên tập báo Vietnamnet cho biết, khi nhắc đến bản quyền báo chí, chúng ta thường nghĩ đến việc bảo vệ một tác phẩm báo chí khỏi hành vi sao chép trái phép. Trong bối cảnh AI đang thay đổi cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiêu thụ, có lẽ cần đặt ra một câu hỏi lớn hơn. Nếu một ngày nào đó, AI có thể tổng hợp miễn phí mọi thông tin trên thế giới. Công chúng vẫn đọc tin tức mỗi ngày, vẫn cập nhật những diễn biến mới nhất.

Nhưng các cơ quan báo chí lại không còn đủ nguồn lực để tiếp tục sản xuất tin tức gốc. Điều gì sẽ xảy ra? Có lẽ điều đáng lo nhất không phải là một bài báo bị sao chép. Mà là động lực tạo ra tin tức gốc đang dần bị bào mòn. Và từ đó xuất hiện một câu hỏi quan trọng: Bản quyền báo chí thực sự đang bảo vệ điều gì? Một bài báo? Một tài sản trí tuệ? Hay sâu xa hơn, là khả năng để xã hội tiếp tục có những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai?

Bà Đặng Thị Phương Thảo – Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ VHTT&DL) cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, vấn đề bảo vệ bản quyền báo chí đang đứng trước nhiều thách thức mới khi nội dung được số hóa hoàn toàn, lan truyền tức thời trên internet, mạng xã hội trở thành kênh tiếp cận thông tin chủ yếu và trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng thu thập, xử lý, tái tạo nội dung.

Quá trình số hóa cũng khiến nội dung báo chí trở thành tài sản dễ bị sao chép và khai thác trái phép. Các hình thức vi phạm phổ biến gồm sao chép nguyên văn bài báo, đăng lại toàn bộ nội dung trên website khác; “xào nấu” nội dung bằng cách thay đổi tiêu đề, chỉnh sửa một phần câu chữ nhưng vẫn giữ nguyên giá trị thông tin; vi phạm bản quyền ảnh, video báo chí thông qua cắt logo, chỉnh sửa nhận diện rồi đăng tải lại trên mạng xã hội. Đáng chú ý, AI đang được sử dụng để thu thập dữ liệu huấn luyện, tóm tắt và tái tạo thông tin báo chí.

Một số cơ quan báo chí đã ghi nhận nhiều trường hợp nội dung báo chí bị sao chép, khai thác trái phép dưới nhiều hình thức. Tình trạng xâm phạm bản quyền gây ra nhiều hệ lụy. Đối với cơ quan báo chí là mất doanh thu quảng cáo, giảm lượng truy cập và giảm hiệu quả thu phí nội dung. Đối với nhà báo là làm suy giảm động lực sáng tạo, khó bảo vệ quyền tác giả. Đối với xã hội là làm gia tăng thông tin sai lệch, cắt ghép và suy giảm động lực đầu tư cho báo chí chất lượng cao.

Làm gì để bảo vệ bản quyền báo chí?

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã triển khai các cơ chế bảo vệ bản quyền báo chí gắn với lợi ích kinh tế. Tại Australia, mô hình News Media Bargaining Code yêu cầu các nền tảng như Google và Facebook đàm phán, trả phí sử dụng nội dung báo chí. Tại Pháp và Liên minh châu Âu, các nền tảng số phải chia sẻ lợi ích khi khai thác nội dung báo chí, đồng thời chịu trách nhiệm lớn hơn trong bảo vệ quyền của các nhà xuất bản.

Đối với Việt Nam, chuyên đề đề xuất tiếp tục hoàn thiện thể chế, nghiên cứu sửa đổi và bổ sung các quy định liên quan đến Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí; xây dựng cơ chế đàm phán với các nền tảng số; ứng dụng công nghệ, AI để phát hiện vi phạm bản quyền; xây dựng cơ sở dữ liệu bản quyền số và hình thành cơ chế chia sẻ doanh thu giữa nền tảng số với cơ quan báo chí; xây dựng trung tâm dữ liệu, tăng cường hợp tác quốc tế và nghiên cứu mô hình trung tâm bảo vệ bản quyền báo chí.

“Bảo vệ bản quyền báo chí không chỉ là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, mà còn là bảo vệ nền báo chí chuyên nghiệp, bảo vệ nguồn tin chính thống và bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin chất lượng của công chúng”, bà Đặng Thị Phương Thảo nói.

Tại phiên thảo luận, ông Lê Quốc Minh - Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định, vấn đề bản quyền của báo chí đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Nếu không bảo vệ được bản quyền thì chắc chắn sẽ gặp rất nhiều khó khăn khi các trang mạng xã hội sao chép, sử dụng mà không dẫn nguồn. Theo thống kê, chỉ có 5% đơn vị báo chí thế giới kiếm được nguồn thu từ bản quyền nội dung và hình ảnh.

Ông Lê Quốc Minh nêu quan điểm, các đơn vị, trang mạng, cơ quan tổ chức sử dụng hình ảnh của cơ quan báo chí phải trả phí là hoàn toàn đúng đắn. Sự sáng tạo, cảm xúc của con người sẽ tạo nên các sản phẩm báo chí có giá trị. Đây cũng là sự vượt trội so với các tác phẩm sáng tạo từ AI.

Vì vậy, câu chuyện bản quyền hôm nay không chỉ là bảo vệ một bài báo mà là bảo vệ khả năng để báo chí tiếp tục thực hiện sứ mệnh của mình trong tương lai.

Bởi khi tin tức gốc không còn được tạo ra, điều mất đi không chỉ là doanh thu của các tòa soạn mà là nền tảng thông tin đáng tin cậy của toàn xã hội. Và đó có lẽ chính là giá trị lớn nhất mà bản quyền cần bảo vệ trong kỷ nguyên AI.

Trong suốt chiều dài lịch sử, công nghệ luôn thay đổi cách thông tin được truyền tải. Nhưng giá trị cốt lõi của báo chí chưa bao giờ thay đổi. Đó là tạo ra những thông tin đáng tin cậy cho xã hội. Và nếu báo chí vẫn là nơi tạo ra giá trị đó, thì bản quyền không chỉ là câu chuyện của luật pháp mà là câu chuyện bảo vệ tương lai của nghề báo.