Mỗi dịp Tết đến, bên cạnh mâm cỗ gia tiên và phong tục chúc Tết, người Việt còn duy trì nhiều tập tục mang đậm màu sắc tâm linh như đi lễ chùa đầu năm, hái lộc, mua muối - mua lửa.
Trả lời Tiền Phong, nhà nghiên cứu văn hoá Ngô Hương Giang cho rằng điều cốt lõi của các nghi thức này không nằm ở hình thức mà ở sự thành tâm và hiểu đúng ý nghĩa biểu tượng.
Đi chùa đầu năm: Cầu bình an, giữ sự tôn nghiêm
Trong truyền thống người Việt, đi chùa đầu xuân là nét sinh hoạt văn hoá - tín ngưỡng phổ biến. Sách Gia lễ chỉ nam và nhiều tài liệu về phong tục Tết đều nhấn mạnh tinh thần “kính Phật, trọng lễ”, lấy sự thanh tịnh làm đầu. Đi chùa không phải để “mặc cả” với thần linh, càng không nên mang tâm lý cầu lợi ích vật chất quá mức.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Hương Giang, khi đi chùa đầu năm, người dân cần lưu ý: Ăn mặc lịch sự, kín đáo, phù hợp không gian tôn nghiêm. Giữ thái độ trang nghiêm, nói năng nhỏ nhẹ. Không chen lấn, xô đẩy nơi đông người. Không đặt tiền lẻ bừa bãi lên ban thờ, tượng Phật. Nội dung cầu nguyện nên hướng đến bình an, sức khỏe, trí tuệ.
Trong Khổng Tử gia ngữ, tư tưởng “kính nhi viễn chi” (kính trọng và giữ khoảng cách đúng mực với thần linh) cũng phản ánh tinh thần ứng xử văn minh nơi thờ tự. Sự thành tâm không thể đo bằng số tiền công đức, mà bằng thái độ ứng xử và đời sống thiện lành sau đó.
Hái lộc đầu năm: Biểu tượng hơn là vật chất
Phong tục hái lộc vốn xuất phát từ quan niệm “xuân sinh”, tức mùa xuân là mùa sinh sôi, khởi đầu. Theo ghi chép trong Việt Nam phong tục của học giả Phan Kế Bính, người xưa thường xin một nhành lộc nhỏ tượng trưng mang về nhà, với niềm tin năm mới sẽ hanh thông, phát đạt.
Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang cho rằng lộc mang ý nghĩa biểu trưng, không phải hành động bẻ cành lớn hay làm tổn hại cây cối nơi cửa chùa. Nhiều chùa hiện nay đã chuẩn bị sẵn cành lộc tượng trưng phát cho Phật tử để hạn chế tình trạng bẻ cây tùy tiện.
Quan trọng hơn cả, “lộc” nên được hiểu là lộc trong tâm, sự thiện lành, tích cực và khởi đầu mới. Nếu hành vi hái lộc gây phản cảm, phá hoại cảnh quan, thì đã đi ngược lại tinh thần hướng thiện của ngày đầu năm.
Tục mua muối, mua lửa
“Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” là câu tục ngữ quen thuộc trong đời sống dân gian. Theo quan niệm truyền thống, muối tượng trưng cho sự mặn mà, gắn kết. Trong đời sống nông nghiệp, muối còn được xem là vật có khả năng xua đuổi tà khí, giữ lại điều tốt lành. Một số tài liệu dân gian miền Bắc ghi nhận tập tục rắc muối trước cửa nhà đầu năm với ý nghĩa trừ xui, cầu an.
Nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang cho biết mua muối đầu năm là biểu tượng cho sự bền chặt trong gia đình, cho tình nghĩa vợ chồng, anh em. Vị mặn của muối nhắc nhở con người gìn giữ đạo nghĩa, thuỷ chung.
Cùng với muối, tục mua lửa mang ý nghĩa cầu mong sự ấm áp, thịnh vượng và năng lượng tích cực. Lửa trong văn hoá Á Đông gắn với dương khí, sinh khí của ngôi nhà. Trong Lễ tục gia đình người Việt, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bếp lửa đầu năm tượng trưng cho sự khởi đầu hanh thông, gia đạo hưng vượng.
Ngày nay, việc mua một bao muối nhỏ hay xin lửa lấy may đầu năm chủ yếu mang tính biểu tượng. Điều quan trọng không phải ở số lượng hay giá trị vật chất, mà ở niềm tin hướng tới một năm ổn định, hạnh phúc và phát triển.
Theo chuyên gia, các phong tục đầu xuân đều xuất phát từ khát vọng giản dị là cầu bình an, gắn kết gia đình, hướng thiện và khởi đầu mới. Tuy nhiên, khi thực hành thiếu hiểu biết hoặc chạy theo hình thức, ý nghĩa tốt đẹp ấy có thể bị biến tướng.
