TỌA ĐÀM: 'AI dạy hiệu suất, ai dạy làm người'

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Hưng, chuyên gia an ninh mạng, đồng sáng lập, Phó Giám đốc dự án Chống Lừa Đảo, cho biết AI là công nghệ lưỡng dụng trong lĩnh vực an ninh mạng. Tội phạm có thể sử dụng công nghệ này để tạo video giả, tống tiền hoặc triển khai các cuộc tấn công mạng trên diện rộng. Trong khi đó, lực lượng phòng thủ có thể ứng dụng AI để phát hiện hành vi lừa đảo, nhận diện gian lận, phân tích dữ liệu và truy vết các cuộc tấn công.

Giả khuôn mặt, tạo video nhạy cảm để tống tiền

Theo ông Hưng, một trong những thủ đoạn đáng chú ý là sử dụng Face Swap – công nghệ AI cho phép hoán đổi khuôn mặt – để tạo hình ảnh, video giả mạo. Chỉ từ một bức ảnh chân dung hoặc ảnh đại diện, kẻ gian có thể ghép khuôn mặt nạn nhân vào hình ảnh, video có sẵn, kể cả nội dung nhạy cảm.

Các đối tượng sau đó dùng những sản phẩm giả mạo này để đe dọa, yêu cầu nạn nhân chuyển tiền nhằm đổi lấy việc không phát tán hình ảnh. Theo chuyên gia, có trường hợp nạn nhân bị tống tiền tới 1,5 tỷ đồng. Người bị nhắm đến không chỉ là người dân bình thường mà còn có cán bộ, công chức và lãnh đạo.

Ông Hưng lưu ý việc chuyển tiền theo yêu cầu của kẻ tống tiền không bảo đảm nạn nhân được yên ổn. Khi nhận thấy người bị hại sẵn sàng trả tiền để giữ kín thông tin, các đối tượng có thể tiếp tục gia tăng sức ép và đưa ra những yêu cầu mới.

Trong tình huống này, nạn nhân cần giữ bình tĩnh, không vội chuyển tiền, đồng thời lưu lại tin nhắn, hình ảnh, thông tin tài khoản liên lạc và các bằng chứng liên quan để trình báo cơ quan chức năng. Việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ người thân, người có kinh nghiệm hoặc chuyên gia tâm lý cũng có thể giúp nạn nhân vượt qua áp lực.

AI có thể giả giọng người thân, cấp trên trong cuộc gọi

Không chỉ tạo hình ảnh giả, AI còn có thể giả lập khuôn mặt trong các cuộc gọi trực tuyến theo thời gian thực. Khi kết hợp với công nghệ nhân bản giọng nói (voice cloning), kẻ gian có thể giả danh người thân, cấp trên hoặc đồng nghiệp với hình ảnh và giọng nói gần giống người thật. Một số mô hình nhân bản giọng nói được chia sẻ công khai trên mạng, cho phép người dùng tải về và vận hành trên máy tính cá nhân.

“Khi nhận được yêu cầu chuyển tiền, người dùng không nên chỉ dựa vào khuôn mặt hay giọng nói để xác minh danh tính, mà cần kiểm tra lại qua một kênh độc lập.”

Chuyên gia dẫn hai vụ việc tại Mỹ và Hồng Kông (Trung Quốc) để cho thấy mức độ nguy hiểm của thủ đoạn này.

Tại Mỹ năm 2023, một người mẹ nhận cuộc gọi có giọng nói giống con mình đang khóc, la hét và thông báo gặp tai nạn. Lợi dụng tâm lý hoảng loạn, kẻ gian đe dọa và yêu cầu bà trả 1 triệu USD.

Tại Hồng Kông năm 2022, một nhân viên tổ chức tài chính tham gia cuộc họp trực tuyến với những người mà anh tin là cấp trên và đồng nghiệp. Sau khi chuyển 25 triệu USD theo nội dung cuộc họp, người này mới phát hiện những người còn lại đều là sản phẩm giả mạo bằng AI.

Những vụ việc trên cho thấy hình ảnh và giọng nói không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác minh danh tính trong mọi tình huống. Khi nhận được yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm, người dùng cần chủ động gọi lại qua số điện thoại đã lưu từ trước hoặc xác minh với người liên quan bằng một kênh độc lập.

Nguy cơ vượt qua xác thực danh tính ngân hàng

Một nguy cơ khác là tội phạm sử dụng AI để tìm cách vượt qua hệ thống định danh và xác thực khách hàng điện tử (eKYC) của ngân hàng. Từ hình ảnh thu thập được, kẻ gian có thể tạo dữ liệu khuôn mặt giả, tìm cách qua mặt quy trình xác thực để chiếm quyền truy cập tài khoản, thực hiện giao dịch trái phép hoặc mở tài khoản phục vụ hoạt động lừa đảo.

Trước những thủ đoạn ngày càng tinh vi, ông Hưng khuyến cáo người dùng thận trọng khi công khai hình ảnh, video và mẫu giọng nói cá nhân; tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin ngân hàng cho người khác. Với các yêu cầu giao dịch bất thường, cần xác minh danh tính qua kênh độc lập trước khi chuyển tiền.

Các tổ chức cung cấp dịch vụ cũng cần tăng cường biện pháp xác thực, phát hiện dấu hiệu giả mạo và giám sát giao dịch bất thường nhằm hạn chế nguy cơ bị tội phạm lợi dụng AI.

Phát biểu khai mạc tọa đàm “AI dạy hiệu suất, AI dạy làm người?”, nhà báo Lý Thành Tâm, Ủy viên Ban Biên tập, Trưởng Văn phòng đại diện Báo Tiền Phong tại TPHCM, cho rằng sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt giáo dục đại học trước yêu cầu đổi mới cách dạy, cách học và đánh giá năng lực người học.

AI hiện diện trong hầu hết hoạt động học tập, từ tìm kiếm tài liệu, dịch thuật, lập trình, thiết kế đến phân tích dữ liệu, viết báo cáo và xây dựng bài thuyết trình. Chỉ với một câu lệnh, sinh viên có thể nhận được một bài viết, đoạn mã hay phương án giải quyết vấn đề trong vài giây. Công nghệ giúp tiết kiệm thời gian, nâng cao hiệu suất và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, nhưng đồng thời đặt ra những vấn đề về năng lực thực chất và tính liêm chính trong học tập.

Theo nhà báo Lý Thành Tâm, nếu sinh viên tạo ra sản phẩm tốt nhờ AI nhưng không thể giải thích quá trình thực hiện, nhà trường cần đánh giá năng lực của người học như thế nào? Khi bài tập có thể hoàn thành bằng vài câu lệnh, làm sao phân biệt kết quả do sinh viên thực sự hiểu và thực hiện với sản phẩm chủ yếu được tạo ra từ công cụ?

“Điều đáng lo không phải là sinh viên biết sử dụng AI, mà là các em có thể tạo ra một sản phẩm bằng AI nhưng không còn đủ năng lực để tự mình làm ra, kiểm chứng và bảo vệ sản phẩm ấy”, là vấn đề được đặt ra từ thực tế này.

Nhà báo Lý Thành Tâm cho rằng việc phủ nhận hoặc ngăn cản sinh viên sử dụng AI không phải giải pháp phù hợp trong bối cảnh công nghệ đã trở thành công cụ phổ biến. Điều quan trọng là trang bị cho người học khả năng sử dụng AI có trách nhiệm, biết kiểm chứng thông tin, tư duy phản biện và tự chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình.

“Điều đáng lo không phải là sinh viên biết sử dụng AI, mà là các em có thể tạo ra một sản phẩm bằng AI nhưng không đủ năng lực để tự mình làm ra, kiểm chứng và bảo vệ sản phẩm ấy.”

AI có thể trả lời nhanh nhưng không phải lúc nào cũng chính xác; có thể đề xuất quyết định nhưng không chịu trách nhiệm về hậu quả. Vì vậy, nếu chỉ khuyến khích ứng dụng công nghệ mà thiếu các yêu cầu về tư duy độc lập và trách nhiệm cá nhân, giáo dục có nguy cơ khiến người học phụ thuộc vào những câu trả lời có sẵn.

Từ đó, câu hỏi không còn đơn thuần là có nên cho sinh viên sử dụng AI hay không, mà là được sử dụng đến đâu, phải công khai việc sử dụng như thế nào và nhà trường cần đổi mới phương pháp giảng dạy, thi cử, đánh giá ra sao để công nghệ giúp nâng cao năng lực thay vì làm suy giảm khả năng tư duy độc lập.

Với tinh thần đó, tọa đàm “AI dạy hiệu suất, AI dạy làm người?” hướng tới đối thoại giữa các chuyên gia công nghệ, nhà giáo dục, chuyên gia tâm lý, cán bộ quản lý và sinh viên – những người trực tiếp sử dụng AI trong học tập, đồng thời đối diện với cả cơ hội lẫn rủi ro mà công nghệ mang lại.

Đối với Báo Tiền Phong, việc tổ chức tọa đàm không chỉ nhằm phản ánh xu hướng công nghệ mà còn góp phần kết nối nhà trường, chuyên gia, doanh nghiệp và người học để nhận diện những vấn đề thực tiễn, thúc đẩy thay đổi trong giáo dục và đề xuất các giải pháp phù hợp.

Tọa đàm được kỳ vọng không dừng ở những nhận định chung, mà hướng tới các khuyến nghị cụ thể về đổi mới phương pháp giảng dạy, xây dựng quy định sử dụng AI và đánh giá đúng năng lực thực chất của sinh viên.

Theo nhà báo Lý Thành Tâm, mỗi sinh viên cần tự trả lời ba câu hỏi: đang dùng AI để học tốt hơn hay để AI học thay mình; nếu không có công cụ hỗ trợ thì bản thân thực sự biết và làm được những gì; và cần trở thành người như thế nào trong một thế giới ngày càng phát triển nhờ công nghệ.

AI có thể giúp con người làm việc nhanh hơn, nhưng giáo dục phải giúp con người suy nghĩ sâu hơn, lựa chọn đúng hơn và có trách nhiệm hơn. Đây cũng là yêu cầu cốt lõi đặt ra với giáo dục đại học trong hành trình giúp sinh viên thực sự làm chủ AI.