Gần đây, thiết bị bay không người lái (UAV) và diều liên tục xâm nhập vùng cấm bay, uy hiếp an toàn hàng không ở sân bay Tân Sơn Nhất. PV Tiền Phong đã có cuộc trao đổi với ông Trần Nam Thắng - Kíp trưởng Trung tâm Kiểm soát Tiếp cận tại sân - sân bay Tân Sơn Nhất, Công ty Quản lý bay miền Nam, Tổng Công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) - về vấn đề này.
Phân công rõ người, rõ việc
- Tối 11/8, sân bay Tân Sơn Nhất - TPHCM xảy ra sự cố UAV xâm nhập vùng cấm bay, uy hiếp an toàn hàng không nghiêm trọng, sân bay phải 2 lần đóng cửa và hơn 100 chuyến bay bị ảnh hưởng. Đến tối 13/8, cũng sân bay này, hoạt động khai thác của 21 chuyến bay tiếp tục bị uy hiếp an toàn bởi 3 con diều. Kịch bản ứng phó các tình huống khẩn nguy đã được kích hoạt ra sao, thưa ông?
Khi có thông tin hoặc phát hiện vật thể bay tại vùng trời quanh khu vực sân bay, có khả năng ảnh hưởng đến hoạt động bay, ưu tiên đầu tiên của chúng tôi là bảo đảm an toàn cho tàu bay, nhanh chóng phối hợp với các đơn vị liên quan để xác minh và xử lý.
Theo quy trình của VATM, kiểm soát viên không lưu khi tiếp nhận thông tin phải xác định các thông tin cơ bản về vị trí, đặc điểm, thời gian, độ cao và nguồn phát hiện. Nếu UAV có khả năng ảnh hưởng đến hoạt động bay thì kiểm soát viên không lưu phải triển khai ngay các biện pháp bảo đảm an toàn.
Cụ thể, đối với tàu bay khởi hành, kiểm soát viên không lưu cho tàu bay tạm dừng cất cánh. Đối với tàu bay đến, kiểm soát viên không lưu cung cấp thông tin cho tổ lái, yêu cầu tàu bay thực hiện bay lại, bay chờ hoặc chuyển hướng đến sân bay dự bị.
Song song với điều hành bay, thông tin ngay lập tức được chuyển đến các đầu mối liên quan để xác minh và xử lý. Nếu mức độ ảnh hưởng cao, hoạt động cất hạ cánh có thể tiếp tục được tạm dừng. Trường hợp cần thiết, Cảng vụ hàng không xem xét quyết định đóng tạm thời cảng hàng không, sân bay.
- Diễn biến các sự cố vừa qua diễn ra quá nhanh, rơi vào cao điểm khai thác trong ngày. Ông có thể chia sẻ về tình huống đáng nhớ nhất và kiểm soát viên không lưu phải ra huấn lệnh đặc biệt nhất?
Các sự cố trong lĩnh vực hàng không thường xảy ra bất ngờ và nhanh, sự cố UAV vừa qua cũng không là ngoại lệ. Tuy nhiên, chúng tôi đã xây dựng sẵn các kịch bản ứng phó với từng tình huống và đã thường xuyên tổ chức diễn tập nên công tác điều hành bay luôn đảm bảo an toàn.
Đối với trường hợp UAV ngày hôm đó, kíp trực điều hành bay đang tập trung phối hợp với các đơn vị liên quan để hướng dẫn tàu bay bay chờ và chuyển hướng đi sân bay dự bị thì có một tàu bay thông báo tình trạng nhiên liệu giảm đến mức có khả năng phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp. Khi đó, kiểm soát viên không lưu ngay lập tức phải giành quyền ưu tiên cho tàu bay này.
Kíp trực đã khẩn trương phối hợp với các đơn vị liên quan để thống nhất phương án; phối hợp, tạo điều kiện cho tàu bay quay trở lại sân bay Tân Sơn Nhất hạ cánh trong điều kiện sân bay đang tạm thời hạn chế khai thác do ảnh hưởng của UAV.
Trong tình huống này phương án điều hành đã phải thay đổi rất nhanh theo diễn biến thực tế, kiểm soát viên không lưu phải vừa duy trì kiểm soát các tàu bay khác, vừa liên tục đánh giá tình hình và ưu tiên xử lý tàu bay đang có nguy cơ về nhiên liệu và phối hợp với các đơn vị liên quan để lựa chọn phương án an toàn nhất cho tàu bay. Điều quan trọng nhất là phải giữ được bình tĩnh, đưa ra huấn lệnh rõ ràng, kịp thời và luôn đặt an toàn của tàu bay lên hàng đầu.
Tình huống đáng nhớ nhất là kiểm soát viên không lưu phải cho tàu bay quay trở lại Tân Sơn Nhất để hạ cánh khi sân bay đang tạm thời không tiếp thu tàu bay, khi tàu bay báo tình trạng nhiên liệu khẩn cấp. Việc này đòi hỏi sự phối hợp rất nhanh giữa các bên để vừa xử lý tình trạng khẩn cấp của tàu bay, vừa bảo đảm các điều kiện an toàn cần thiết cho việc hạ cánh.
Bản lĩnh là yếu tố rất quan trọng
- Kiểm soát viên không lưu được mệnh danh là “cảnh sát trên trời”, trong các sự cố khiến sân bay phải đóng cửa vừa qua, việc phân công phân nhiệm của kíp điều hành không lưu, các kiểm soát viên không lưu được thực hiện ra sao để đảm bảo phối hợp nhuần nhuyễn, ăn ý giữa đài chỉ huy không lưu với tổ lái các chuyến bay trên trời, dưới đất, thậm chí là cả vùng thông báo bay?
Trong tình huống UAV xâm nhập vùng trời sân bay không phép, điều quan trọng là mỗi vị trí trong kíp phải thực hiện đúng chức năng của mình và thông tin phải được trao đổi liên tục và thống nhất. Đối với kiểm soát viên không lưu, khi phát hiện hoặc tiếp nhận thông tin về UAV, trước hết phải xác định và đánh giá các thông tin cơ bản về UAV như vị trí, đặc điểm, thời điểm phát hiện, độ cao ước lượng...
Nếu sân bay phải đóng cửa tạm thời, kiểm soát viên không lưu tiếp tục hiệp đồng với các cơ sở điều hành bay liên quan và thông báo cho các tàu bay bị ảnh hưởng. Kiểm soát viên không lưu chủ động phối hợp để xử lý các phương án như cho tàu bay bay chờ hoặc chuyển hướng đến sân bay dự bị.
Để phối hợp tốt trong tình huống khẩn cấp, chúng tôi đặc biệt coi trọng phân công rõ người - rõ việc, thông tin ngắn gọn, chính xác và liên tục được cập nhật. An toàn trong tình huống này là kết quả của cả một chuỗi phối hợp xử lý nhịp nhàng và chặt chẽ từ cơ sở điều hành bay, tổ lái, cảng hàng không đến các lực lượng liên quan.
- Việc phát hiện vật thể xâm nhập khu vực cấm bay hiện chủ yếu dựa vào quan sát bằng mắt thường hoặc ống nhòm. Hoạt động tác nghiệp, điều hành của các kiểm soát viên không lưu có những khó khăn gì? Phải chăng sự bản lĩnh, giỏi nghề của kiểm soát viên không lưu là yếu tố quyết định sự an toàn của các chuyến bay?
Khó khăn lớn nhất là UAV có kích thước nhỏ, hoạt động ở độ cao thấp, tốc độ, độ cao và hướng di chuyển linh hoạt có thể len lỏi để ẩn nấp sau những công trình cao tầng quanh sân bay. Trong khi đó việc nhận diện bằng mắt thường hoặc ống nhòm phụ thuộc rất nhiều vào vị trí quan sát, thời tiết, tầm nhìn và thời điểm phát hiện. Việc phát hiện và xác định chính xác vị trí không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Khi chưa có đầy đủ thông tin, kiểm soát viên không lưu vẫn phải đánh giá mức độ tin cậy của báo cáo, xác định vị trí, độ cao, hướng di chuyển và các đặc điểm của vật thể để đưa ra quyết định điều hành phù hợp.
Tuy nhiên, tôi cho rằng bản lĩnh và năng lực của kiểm soát viên không lưu là yếu tố rất quan trọng nhưng không phải yếu tố duy nhất. An toàn phải được bảo đảm bằng cả hệ thống, gồm con người, quy trình, thiết bị, thông tin và công tác phối hợp giữa các đơn vị.
Phải tăng cường khả năng phát hiện sớm
- Cuối năm nay sân bay Long Thành hoàn thành và đưa vào khai thác, đây là sân bay hiện đại hàng đầu khu vực với công nghệ tối ưu. Ông có cho rằng việc phát hiện UAV, diều hay vật thể bay không xác định ở Long Thành sẽ đảm bảo nhanh chóng và hiệu quả hơn, hạn chế tình huống bất ngờ như vụ việc UAV xâm nhập vùng cấm bay Tân Sơn Nhất vừa qua?
Long Thành được đầu tư theo hướng hiện đại hóa và có điều kiện thuận lợi hơn về hạ tầng, tổ chức khai thác và ứng dụng công nghệ. Tuy nhiên, để khẳng định việc phát hiện UAV sẽ nhanh chóng và hiệu quả hơn thì cần căn cứ vào hệ thống phát hiện, cảnh báo UAV được trang bị thực tế và phương án tích hợp với hệ thống điều hành bay.
Điều chắc chắn cần thiết là phải tăng cường khả năng phát hiện sớm, xác định vị trí và cung cấp thông tin kịp thời cho cơ sở điều hành bay. Khi đó, kiểm soát viên không lưu có thêm thời gian để đánh giá nguy cơ và lựa chọn phương án điều hành phù hợp.
Bên cạnh việc đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực phát hiện, công tác tuyên truyền, giáo dục để người dân hiểu rõ khu vực cấm bay và nhận thức được nguy cơ, hậu quả của việc sử dụng UAV, diều gần sân bay cũng rất quan trọng.
Tình huống UAV xâm nhập khu vực sân bay không phải là vấn đề riêng của Việt Nam. Về nguyên tắc, các biện pháp tập trung vào 3 nhóm chính, gồm phát hiện và cảnh báo sớm, bảo đảm an toàn cho hoạt động bay và phối hợp với lực lượng có thẩm quyền để xác minh, xử lý, áp chế ngăn chặn UAV. Đây cũng chính là hướng mà Việt Nam đang từng bước hoàn thiện.
- Xin cảm ơn ông!
