Thế giới phát chán tỷ phú công nghệ độc ác

Mười sáu năm trước, bộ phim The Social Network ra mắt, hé lộ những nét phác thảo đầu tiên của hình mẫu phản diện mới trên màn ảnh: những ông trùm công nghệ trẻ tuổi, ngạo mạn và đầy tham vọng, thường được gọi là “tech bro”.

Gọi nhân vật Mark Zuckerberg do Jesse Eisenberg thủ vai là phản diện có vẻ hơi nặng nề. Tuy nhiên, dưới con mắt của đạo diễn David Fincher, ông chủ Facebook cũng mang những nét tiêu cực của kẻ phản anh hùng: thông minh, mong manh về tâm lý, khao khát địa vị, tàn nhẫn và nắm quyền điều hành mạng xã hội có lượng người dùng tăng trưởng chóng mặt.

Vào thời điểm đó, chưa ai thực sự nhận thức được hệ lụy từ sự kết hợp giữa nét tính cách đáng lo ngại ấy và công nghệ có khả năng làm thay đổi xã hội. Với nhiều người, mạng xã hội vẫn được xem là bước tiến tích cực. Dẫu vậy, hình tượng Zuckerberg trên màn ảnh cũng đủ khiến cả những người lạc quan nhất về công nghệ phải chững lại và suy nghĩ.

Thêm kẻ phản diện gán mác tỷ phú công nghệ

Đến năm 2026, khi niềm tin vào mạng xã hội nói riêng và công nghệ nói chung chạm đáy, The Social Reckoning, phần phim nối tiếp The Social Network, đưa câu chuyện đến thời điểm Facebook đã trở thành tập đoàn khổng lồ có giá trị gần 1.000 tỷ USD. Aaron Sorkin đảm nhận cả vai trò biên kịch lẫn đạo diễn.

Phim xoay quanh Frances Haugen (Mikey Madison), kỹ sư dữ liệu có thật ngoài đời, người lo ngại thuật toán Facebook góp phần thúc đẩy sự cực đoan hóa. Cô quyết định tiết lộ tài liệu mật cho nhà báo Jeff Horwitz (Jeremy Allen White), dẫn đến loạt bài điều tra The Facebook Files của The Wall Street Journal.

Một sự kiện nghiêm trọng khác cũng được tái hiện là cuộc bạo loạn tại Điện Capitol Mỹ ngày 6/1/2021. Sau vụ việc, Mark Zuckerberg đình chỉ tài khoản Donald Trump, khi đó là tổng thống sắp mãn nhiệm, trên Facebook. Những diễn biến này đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của nền tảng trước sự lan truyền thông tin sai lệch và nội dung kích động.

Các vấn đề mà The Social Reckoning đề cập vì thế nghiêm trọng hơn nhiều so với phần phim tiền nhiệm. The Social Network chủ yếu xoay quanh những cuộc đấu đá trong một công ty non trẻ đang phát triển nhanh chóng. Đó không phải chuyện nhỏ, nhưng cũng chưa phải cuộc khủng hoảng có nguy cơ làm đảo lộn chính quyền.

Zuckerberg trong phần phim mới cũng thay đổi. Qua diễn xuất của Jeremy Strong, nhân vật hiện lên như phản diện công nghệ điển hình: xa cách, vô cảm, ám ảnh với mục tiêu cá nhân và sẵn sàng phá vỡ các chuẩn mực xã hội miễn là công ty có thể tiếp tục mở rộng.

Vậy tại sao Zuckerberg của Strong lại có vẻ ít đáng sợ hơn phiên bản do Eisenberg thể hiện?

Một phần câu trả lời nằm ở diễn xuất. Jeremy Strong vốn có khả năng hóa thân xuất sắc, nhưng hình tượng Zuckerberg của anh lại thiếu chiều sâu một cách kỳ lạ. Những cử chỉ máy móc được thể hiện khá chính xác, song nhân vật dường như chưa đủ sức sống. Đôi lúc, Strong khiến người xem liên tưởng đến Kendall Roy, nhân vật anh từng đóng trong loạt phim Succession, ở trạng thái lạnh lùng và vô cảm nhất, thay vì tạo ra một hình tượng mới mẻ.

Kịch bản của Sorkin có lẽ cũng góp phần tạo nên vấn đề khi đẩy Zuckerberg ra ngoài trung tâm câu chuyện trong phần lớn thời lượng. Anh trở thành thế lực ngầm, con quái vật được khắc họa mơ hồ để các nhân vật chính tìm cách đánh bại.

Tuy nhiên, theo Gwilym Mumford, nhà phê bình phim của The Guardian, có nguyên nhân lớn hơn, không chỉ riêng The Social Reckoning gặp phải: vào năm 2026, những ông trùm công nghệ dường như không còn là hình mẫu phản diện thực sự hấp dẫn trên màn ảnh.

Hình tượng gây nhàm chán

Rõ ràng, họ có đủ lý do để trở thành những nhân vật đáng gờm, xét đến sức ảnh hưởng và những tổn hại mà các cá nhân quyền lực, dường như không phải chịu trách nhiệm trước ai, gây ra cho xã hội. Hollywood cũng nhiều lần khai thác hình tượng này ở các thể loại khác nhau. Có ông trùm đáng sợ trong phim kinh dị Blink Twice, tỷ phú lập dị trong Glass Onion, hay những nhân vật quyền lực của giới công nghệ bị châm biếm trong phim hài đen Don't Look Up.

Hollywood còn liên tục khai thác những nhân vật có thật. Elizabeth Holmes, người sáng lập Theranos bị kết tội lừa đảo, được Amanda Seyfried thủ vai trong loạt phim The Dropout. Câu chuyện về hai nhà sáng lập WeWork, Adam và Rebekah Neumann, cũng được tái hiện qua diễn xuất của Jared Leto và Anne Hathaway trong WeCrashed.

Làn sóng tác phẩm về chủ đề này lớn đến mức năm 2025, The Guardian gọi “tech bro” là hình mẫu phản diện được Hollywood ưa chuộng nhất năm. Trước đó, từ năm 2022, Vulture cũng nhận định gần như mọi nhân vật phản diện trong phim đều là những ông trùm công nghệ.

Trong những tháng tới, khán giả tiếp tục chứng kiến hàng loạt tác phẩm khai thác chủ đề này. Bên cạnh The Social Reckoning là Artificial, bộ phim về OpenAI và CEO Sam Altman, do Andrew Garfield thủ vai. Netflix chuẩn bị ra mắt loạt phim The Altruists, kể về sự sụp đổ của tỷ phú tiền mã hóa Sam Bankman-Fried. HBO có The Audacity, phim hài xoay quanh một CEO công nghệ lập dị, vướng hàng loạt bê bối. Ngoài ra còn có hai phim tài liệu được chú ý là Musk của Alex Gibney và You Can See Everything, tác phẩm về Elizabeth Holmes.

Một số phim trong số này có thể xuất sắc. Artificial đã nhận được những đánh giá tích cực tại Liên hoan phim New York. Tuy nhiên, thật khó phủ nhận khán giả có thể đã bắt đầu mệt mỏi với xu hướng này.

Khán giả khó tránh khỏi nhàm chán khi liên tục chứng kiến những ông trùm công nghệ tự cao, ăn mặc bóng bẩy, giao tiếp vụng về và thích dùng thuật ngữ chuyên ngành khó hiểu. Các CEO công nghệ hiếm khi tạo được ấn tượng về mặt thị giác, phần nào bởi phong cách ăn mặc kín đáo, đơn sắc theo xu hướng xa xỉ thầm lặng.

Số phận của họ trên màn ảnh thường đi theo lối mòn: ngồi tù, vướng bê bối hoặc chứng kiến chính phần mềm mình tạo ra vượt khỏi tầm kiểm soát. Cuối cùng, công nghệ cũng trở thành phản diện, không kém gì người tạo ra nó.

Những ai từng xem Mission: Impossible - The Final Reckoning hẳn nhận ra cỗ máy trí tuệ nhân tạo gần như bất khả chiến bại, có khả năng triển khai vũ khí hạt nhân, khó tạo sức hút bằng những kẻ thù mang hình hài con người trong các phần trước. Đó là nhân vật do Henry Cavill thủ vai trong Fallout, với bộ ria mép đặc trưng, hay tên ác nhân mưu mô do Philip Seymour Hoffman thể hiện trong M. Những nhân vật này bị thôi thúc không chỉ bởi tham vọng thống trị thế giới, mà còn bởi bạo lực và lòng thù hận.

So với những cỗ máy vô tri hay các CEO công nghệ có vẻ ngoài máy móc, Hollywood vẫn nên trao cho khán giả những kẻ phản diện bằng xương bằng thịt như vậy.