7 thập kỷ sau ngày ra đời, ca khúc Chiếc đèn ông sao của nhạc sĩ Phạm Tuyên vẫn kết nối nhiều thế hệ bằng niềm vui giản dị.
Trong buổi sinh hoạt nghệ thuật tại nhà riêng vào giữa tháng 9 - trước khi nhạc sĩ Phạm Tuyên nhập viện cấp cứu - ông được đón chào bằng tiếng đàn, tiếng hát Chiếc đèn ông sao.
Chị Phạm Hồng Tuyến - con gái nhạc sĩ - cho biết nhạc sĩ Phạm Tuyên vui khi có đông khách đến chơi nhà, cùng hát ca khúc quen thuộc. Khi được hỏi có mệt, muốn vào nghỉ không, ông xua tay, tỏ ý muốn ngồi lại lâu hơn. Khoảnh khắc ấy cho thấy sự gắn bó giữa nhạc sĩ và các thế hệ khán giả đã lớn lên cùng âm nhạc của ông.
Với nhiều người, ký ức Trung thu là những buổi tối theo bạn bè đi khắp xóm, trên tay cầm chiếc đèn tự làm từ vỏ lon, hộp xà phòng. Chiếc đèn ông sao năm cánh bọc giấy kiếng lấp lánh từng là món quà mong đợi của đám trẻ.
Chiếc đèn ông sao được nhạc sĩ Phạm Tuyên sáng tác vào Trung thu năm 1956, khi ông đang dạy nhạc tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh, Trung Quốc.
"Bài hát ra đời từ một mùa Trung thu đặc biệt, khi bố tôi còn là một thầy giáo trẻ. Ông có đông học sinh phổ thông từ miền Nam. Khi phải xa Tổ quốc, các em học sinh rất nhớ nhà mỗi mùa Trung thu. Nhạc sĩ muốn có một bài hát Trung thu dành tặng các em, lấy hình tượng quen thuộc là chiếc đèn ông sao - món đồ chơi không thể thiếu dịp này", chị Phạm Hồng Tuyến chia sẻ với PV Tiền Phong.
Từ một vật dụng nhỏ bé, nhạc sĩ Phạm Tuyên dựng nên bức tranh đêm rằm đầy màu sắc và chuyển động. Chiếc cán cao quá đầu, ngôi sao rực rỡ, em nhỏ vừa cầm đèn vừa hát tạo thành khung cảnh hồn nhiên. Những câu hát ngắn trên nền nhịp 2/4 cùng cách đan xen phách mạnh, nhẹ khiến giai điệu có sức thúc giục, phù hợp với bước chân rước đèn.
Khi ca khúc được chuyển về trong nước, biên tập viên Tuấn Kỳ là người đầu tiên thể hiện trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam. Từ sóng phát thanh, bài hát lan tỏa, trở thành một phần quen thuộc của những mùa trông trăng.
Theo con gái nhạc sĩ Phạm Tuyên, điệp khúc “tùng rinh rinh” trong bài hát quen thuộc đến mức nhiều người ngỡ đó là câu hát có sẵn trong dân gian. Thực tế, cụm từ tượng thanh này xuất hiện lần đầu trong ca khúc Chiếc đèn ông sao, được nhạc sĩ Phạm Tuyên sáng tạo trên nhịp điệu múa lân, múa sư tử truyền thống.
Bài hát cũng có sức lan tỏa quốc tế. Giáo sư Hans Sandig người Đức biết bài hát qua trẻ em Việt Nam, yêu thích giai điệu, đặc biệt là tiết tấu điệp khúc gợi không khí lễ hội ở Đức. Khi đặt lời Đức, ông vẫn giữ phần âm thanh mô phỏng tiếng trống quen thuộc.
Giáo sư còn tặng nhạc sĩ Phạm Tuyên cuốn sách dành cho thiếu nhi Đức xuất bản năm 1971, trong đó in nhạc và lời Đức của ca khúc.
Nhạc sĩ Phạm Tuyên là người nhiều sáng tác nhất về Trung thu cho thiếu niên nhi đồng. Có thể kể đến các ca khúc Chiếc đèn ông sao (1956), Vui Trung Thu (1956), Trăng ơi từ đâu đến (1973), Múa sư tử thật là vui (1975), Rước đèn dưới trăng thu (1982), Hát múa dưới trăng thu (1982), Vui trăng (1987)...
