Thơ viết cho thiếu nhi bao giờ cũng dung dị như những lời ru, những bài đồng dao, ca dao dân gian, nhưng vẫn hướng tới ba chức năng quan trọng là: Nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ.
Hai tác phẩm Lời mẹ lời cô và Bài thơ hạnh phúc của cô giáo, nhà thơ Hoàng Ngọc Mai sáng tác cho thiếu nhi, đã hướng rõ nét 3 chức năng quan trọng đó với cảm xúc trong ngần và thánh thiện.
Thơ mang đến những nhận thức đầu đời cần thiết cho đứa trẻ, để các cháu nhận biết những thứ gần gũi nhất với mình. Là lá cờ Tổ quốc, ngày rằm Trung thu, mặt trời, mặt trăng, những con vật hiền lành như con chó, con mèo, con gà, con công, con hươu sao, con chuồn chuồn các loại. Và mối quan hệ gần gũi nhất là mẹ, là bà và cô giáo.
Những vần thơ dung dị
Với các cháu lứa tuổi mầm non, các đối tượng nhận thức trên được thơ trình bày rất đơn giản, rất ngắn gọn, chủ yếu là kể và tả để các cháu có khái niệm về sự vật, hiện tượng và con người, giúp các cháu nhận biết được những gì liên quan đến thế giới tuổi ấu thơ.
Nhưng đến khi các cháu qua tuổi mầm non vào trường tiểu học, thế giới tuổi thơ của các cháu đã khác. Lúc này, thơ của cô giáo Hoàng Ngọc Mai dùng nhiều phương pháp biểu cảm để tăng cung bậc cảm xúc cho các cháu khi nhận thức. Thế giới nghệ thuật giờ mở rộng ra có quê hương, đất nước, có tiếng trống trường vang dội, có bài hát Quốc ca với giờ chào cờ trang nghiêm, có giờ học lịch sử để biết cha ông đã hy sinh để bảo vệ Tổ quốc, có cả việc kinh doanh, đặc biệt xuất hiện những câu hỏi tò mò của tuổi bắt đầu có ý thức.
Đối với trẻ mầm non, cô viết về lá cờ chỉ để cho các cháu biết lá cờ Việt Nam thế nào: Lá cờ màu đỏ/ Ở giữa sao vàng/ Là cờ Tổ Quốc/ Vinh quang Việt Nam (Lá cờ màu đỏ).
Nhưng với học sinh tiểu học đã biết đọc biết viết, phải mở rộng nhận thức về lá cờ. Đó là lá cờ thiêng liêng tô bằng máu hy sinh của bao anh hùng liệt sĩ, để các em chào mỗi sáng và gắn liền với lời hát “Hào hùng Quốc ca/ chào cờ mỗi buổi/ Tiếng hát vang xa (Khắc ghi trong lòng).
Ở lứa tuổi này vẫn có những bài thơ về ông bà, cha mẹ và cô giáo nhưng thơ được biểu cảm nhiều hơn: Mẹ ru con ngủ vành nôi/ để cha đi hái mặt trời về treo/ để cha gọi gió về theo/ Cho con trọn giấc trong veo rạng ngời (Lời ru của mẹ).
Thơ bắt đầu tư duy trừu tượng để trẻ con mở ra những suy nghĩ khi nhận thức. Hoặc nữa khi viết về các con vật hoặc cây cối ở tập này, tác giả tả tỉ mỉ và sinh động hơn. Đặc biệt mỗi bài thơ còn là một bài sinh vật học giúp trẻ có kiến thức về đặc điểm từng loài. Làm thơ về các con vật hoặc về cây cối mà lồng ghép được kiến thức sinh vật học thế thì rất lý thú và bổ ích đối với học trò. Từ đó gieo vào lòng các em tình cảm yêu thương, biết bảo vệ các con vật, cây cối thiên nhiên.
Giá trị giáo dục trong thơ
Giá trị nhận thức đã quý, giá trị giáo dục cũng được coi trọng và là ý tưởng chính theo suốt hai tập thơ. Thơ hiện nay mở ra nhiều chức năng, nhưng thơ trong nhà trường viết cho thiếu nhi rất cần phải chú trọng chức năng giáo dục. Điều đó hoàn toàn có trong hai tập thơ của Hoàng Ngọc Mai.
Vẻn vẹn hơn bốn chục bài thơ trong hai tập thơ mà chị giáo dục được rất nhiều điều. Đó là: Tình yêu quê hương đất nước, ghi nhớ và làm theo 5 Điều Bác Hồ dạy, lòng biết ơn những người đã hy sinh bảo vệ Tổ quốc, lòng kính yêu và biết ơn ông bà cha mẹ, yêu mến thầy cô giáo, bạn bè và mái trường, yêu thiên nhiên với các con vật, cây cối và phải biết giữ gìn môi trường, yêu nghệ thuật, chăm chỉ học hành...
Tuy nhiên tính giáo dục ẩn chìm trong từng lời thơ rất nhẹ nhàng, hồn hậu, gần gũi như lời yêu thương của thầy cô, cha mẹ nên thấm vào lòng các em rất tự nhiên:
Đừng bắt bìm bịp nữa/ các bạn ơi hứa cùng/ để nó về nhà được/ Bìm bịp là bạn chung (Con bìm bịp thông minh).
Phải yêu từng hạt thóc/ bác nông dân làm ra/ Ruộng đồng của quê ta/ Thấm mồ hôi của bác/ Phải nhặt từng cọng rác/ Không được vứt lung tung/ Làm bài phải tập trung/ Và vâng lời cha mẹ… (Bài học cô dạy).
Thử hỏi, nếu những lời dạy trên mà bằng ngôn ngữ đời thường thì trẻ con có nghe không? Có nghe, nhưng không thấm và dễ quên. Nếu nói bằng thơ có vần điệu, âm điệu và ngắn gọn xúc tích sẽ gây cảm xúc, khiến người nghe cảm thụ nhanh, nhớ lâu vì dễ thuộc.
Đó là quyền năng của thơ. Thơ dù truyền đạt điều gì cũng thu hút người nghe hơn là lời nói thông thường. Thế mới nói cô giáo Hoàng Ngọc Mai là người may mắn vì biết làm thơ nên thơ đã giúp cô làm tốt hơn người khác công tác giáo dục.
Và cũng bởi thơ là cái đẹp của nghệ thuật nên cô giáo Hoàng Ngọc Mai đã gieo vào lòng trẻ em những điều tốt đẹp bằng chính những câu thơ đẹp: Bé tô hồng cả giấc mơ/ Chị Hằng, chú Cuội đang chờ hiện lên (Bé vẽ Trung thu).
Con gửi vào khoảng trống/ Tiếng chim và cánh đồng/ Dòng sông và sự sống/ Những áng mây màu hồng/ Con gửi vào mùa xuân/ Búp non xanh chồi lá/ Cánh hoa hương sắc lạ/ Tình yêu đến chan hòa (Tiếng đàn của con).
Cảm nghĩ về tiếng đàn của con nhưng thực ra người mẹ đang ca ngợi cuộc sống yên vui tràn đầy hạnh phúc với tương lai tươi đẹp của các con. Các con là sự sống, là hy vọng, là niềm tự hào của mẹ cha, của nhà trường và của đất nước.
Như vậy, tính thẩm mỹ của thơ Hoàng Ngọc Mai là tả thì hình ảnh sinh động, nhiều màu sắc. Kể thì ngắn gọn súc tích, giọng kể hồn hậu, ngôn ngữ trong sáng. Còn biểu cảm thì tự nhiên, không gò bó, truyền được cảm xúc trong lành.
Nếu so sánh, thì tập Bài ca hạnh phúc chất thơ nhiều hơn bởi các bài đồng dao, ca dao đã ít hẳn. Thay vào đó là các bài thơ có tứ, ý cũng sâu sắc hơn để phù hợp với tư duy của tuổi lớn hơn. Đồng thời thơ cũng bước đầu xây dựng hình tượng nghệ thuật nên có nhiều bài thơ hay như các bài: Quê hương, Tiếng đàn của con, Ông Tiên, Con cảm ơn bà, Nhớ ơn thầy cô, Lời ru của mẹ, Điệu nhạc âm vang; Mẹ xua cái ốm xa rồi…
Và cũng có những câu thơ hay như:
- Sắc màu chật ních khoảng sân
Thầy cô đưa bé tới gần Trung thu (Bé vẽ Trung thu)
- Phím đàn rơi giọt nắng
Tự do không cần lời (Tiếng đàn của con)
- Mẹ ru con ngủ vành nôi
Để cha đi hái mặt trời về treo (Lời ru của mẹ)
- Con ốm mẹ chẳng dám cười
Con buồn mẹ chẳng dám tươi bao giờ (Mẹ xua cái ốm xa rồi)…
Như vậy, những điều phân tích và dẫn chứng trên chính là giá trị của hai tập thơ Lời mẹ lời cô và Bài thơ hạnh phúc của cô giáo Hoàng Ngọc Mai. Đó là hai tập thơ có nội dung giáo dục phù hợp với tâm hồn đối tượng. Ngôn ngữ viết giản dị, như lời thủ thỉ tâm tình nhưng truyền cảm được tới người đọc, cảm xúc thơ trong ngần, chân thực.
