Để di sản sống trong sáng tạo đương đại
Trong dòng chảy của công nghiệp văn hóa, những giá trị truyền thống ngày càng được thế hệ nghệ sĩ trẻ tiếp cận như một nguồn tài nguyên cho sáng tạo. Những làn điệu, hình thức diễn xướng, câu chuyện và biểu tượng văn hóa được tìm hiểu, tiếp nhận rồi chuyển hóa bằng ngôn ngữ âm nhạc, trình diễn và công nghệ đương đại, mở thêm những cách thức để văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ.
Ca trù và truyện cổ tích Tấm Cám là hai chất liệu cho thấy khả năng tiếp nối. Một bên là loại hình nghệ thuật truyền thống đã được UNESCO ghi danh, một bên là câu chuyện quen thuộc trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam.
Khi bước vào sáng tạo đương đại, những chất liệu tưởng như đã quen thuộc có thể được đặt trong những cấu trúc mới, tạo nên sản phẩm văn hóa mới và mở rộng khả năng tiếp cận công chúng.
Từ loại hình nghệ thuật truyền thống hay câu chuyện cổ tích đến sản phẩm âm nhạc được phát hành trên nền tảng số là cả hành trình sáng tạo. Giá trị văn hóa được chuyển hóa thành ý tưởng, nội dung, sản phẩm và tài sản trí tuệ, đồng thời mở ra những mắt xích tiếp theo của quá trình sản xuất, truyền thông, phân phối và tiếp cận thị trường.
Đó cũng là điểm gặp giữa sáng tạo nghệ thuật và công nghiệp văn hóa. Giá trị văn hóa không chỉ được tiếp nhận và tái hiện, mà còn được tổ chức thành một chuỗi để tạo ra giá trị mới.
Ca trù bước vào âm nhạc đương đại
Một ví dụ gần đây là hai tiết mục Thêu hoa dệt gấm và Sau hình bóng ấy tại Chung kết 1 Tinh hà say hi, một sản phẩm của DatVietVAC. Cùng lựa chọn chất liệu văn hóa truyền thống làm điểm khởi đầu, mỗi tiết mục mở ra cách tiếp cận riêng đối với văn hóa Việt Nam trong âm nhạc đương đại.
Trong Thêu hoa dệt gấm, ca trù được khai thác là chất liệu trung tâm, kết hợp với các yếu tố dân gian khác trong cấu trúc âm nhạc và trình diễn hiện đại. Tiết mục có sự tham gia của buitruonglinh, Hurrykng, CongB và Jsol.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc đưa âm hưởng ca trù lên sân khấu hiện đại, mà ở cách các nghệ sĩ trẻ chủ động tìm hiểu và thực hành chất liệu truyền thống.
Nhóm nghệ sĩ trẻ được nghệ nhân ca trù Mạnh Hùng hướng dẫn trong quá trình tiếp cận. Buitruonglinh trực tiếp tìm hiểu và thực hành diễn tấu đàn đáy - nhạc cụ gắn liền với thực hành ca trù - trong phần trình diễn.
Từ thực hành diễn xướng truyền thống đến sân khấu âm nhạc đương đại, ca trù được đặt trong mối tương tác với hát, rap và vũ đạo. Cách tiếp cận ấy không chỉ tạo nên một cấu trúc trình diễn mới, mà còn mở thêm một không gian để công chúng trẻ nhận diện và tiếp cận một loại hình di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.
Điều quan trọng nằm ở quá trình chuyển hóa: nghệ sĩ không chỉ sử dụng một vài âm thanh hay hình thức biểu đạt mang màu sắc truyền thống, mà tìm cách hiểu chất liệu, tiếp nhận chất liệu và đưa chất liệu ấy vào một ngôn ngữ sáng tạo mới.
Khi sản phẩm được đưa lên các nền tảng số, hành trình của chất liệu ca trù cũng không dừng lại trên sân khấu. Sản phẩm tiếp tục được truyền thông, chia sẻ, phát hành và tiếp cận công chúng trong một không gian rộng hơn. Qua đó, di sản có thêm một điểm chạm mới với đời sống đương đại.
Từ Tấm Cám đến câu chuyện mới
Nếu Thêu hoa dệt gấm khai thác chất liệu từ loại hình nghệ thuật truyền thống, Sau hình bóng ấy lại tiếp cận văn hóa dân gian từ một câu chuyện quen thuộc.
Tiết mục khai thác thế giới của truyện cổ tích Tấm Cám để xây dựng câu chuyện tình yêu mới. Các yếu tố về âm thanh, bộ gõ, âm sắc gợi không khí cung đình cùng cách kể chuyện hiện đại được kết hợp trong một cấu trúc trình diễn mới, đưa chất liệu truyện cổ tích vào ngôn ngữ âm nhạc đương đại.
Từ câu chuyện Tấm Cám vốn quen thuộc trong đời sống văn hóa Việt Nam, các nghệ sĩ lựa chọn những lớp chất liệu có khả năng gợi mở một câu chuyện mới, đặt trong không gian âm nhạc và trình diễn đương đại. Cách làm này cho thấy văn hóa dân gian không phải là một nguồn chất liệu đóng khung trong quá khứ, mà có thể tiếp tục được tái diễn giải, miễn là quá trình sáng tạo giữ được mối liên hệ với nguồn chất liệu và tạo ra cách tiếp cận phù hợp với công chúng hôm nay.
Nếu ca trù trong Thêu hoa dệt gấm cho thấy khả năng đưa loại hình nghệ thuật truyền thống vào cấu trúc âm nhạc mới, thì Sau hình bóng ấy cho thấy một hướng khác. Lấy câu chuyện dân gian quen thuộc làm điểm tựa để xây dựng nội dung và cảm hứng sáng tạo mới.
Hai cách tiếp cận khác nhau nhưng cùng cho thấy một khả năng chung: văn hóa truyền thống có thể tiếp tục tạo ra giá trị mới khi được đặt vào những không gian sáng tạo phù hợp với đời sống đương đại.
Từ tài nguyên văn hóa đến tài sản trí tuệ
Điểm gặp nhau giữa ca trù trong Thêu hoa dệt gấm và chất liệu Tấm Cám trong Sau hình bóng ấy nằm ở quá trình chuyển hóa nguồn tài nguyên văn hóa thành ý tưởng sáng tạo, sản phẩm và những giá trị có khả năng tiếp cận công chúng.
Nhưng để sản phẩm văn hóa đi xa hơn một tác phẩm đơn lẻ, phía sau sản phẩm còn có nhiều mắt xích, nghiên cứu và khai thác chất liệu, sáng tạo, sản xuất, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, truyền thông, phân phối, phát hành và tiếp cận thị trường.
Đó chính là chuỗi giá trị mà công nghiệp văn hóa hướng tới. Khi các mắt xích được kết nối, giá trị văn hóa có thêm điều kiện để tạo ra giá trị gia tăng, hình thành sản phẩm, thương hiệu và thị trường, đồng thời tạo nguồn lực để tiếp tục đầu tư cho sáng tạo.
Với di sản văn hóa phi vật thể, quá trình đặt ra yêu cầu hài hòa giữa bảo tồn, phát huy giá trị và sáng tạo. Việc đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm mới cần dựa trên sự hiểu biết về di sản, tôn trọng giá trị văn hóa, chủ thể văn hóa và tuân thủ các quy định liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ.
Công nghiệp hóa giá trị văn hóa không đồng nghĩa với thương mại hóa đơn thuần. Giá trị kinh tế cần được đặt trong mối quan hệ với giá trị xã hội, nhân văn và yêu cầu bảo tồn, phát huy văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng đặt yêu cầu khắc phục khuynh hướng chỉ coi trọng một chiều lợi ích kinh tế, coi nhẹ lợi ích xã hội và nhân văn trong hoạt động văn hóa.
Khi những nguyên tắc đó được bảo đảm, sáng tạo đương đại không làm mất đi giá trị truyền thống, mà có thể mở thêm không gian để những giá trị ấy được nhận diện, tiếp cận và tiếp tục sống trong đời sống xã hội.
Kết nối các mắt xích của công nghiệp văn hóa
Câu chuyện từ ca trù, Tấm Cám đến những sản phẩm âm nhạc mới cũng gặp với yêu cầu đang được đặt ra trong quá trình xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.
Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được bổ sung vào chương trình để Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, tháng 10/2026, theo trình tự, thủ tục rút gọn. Ngày 20/9/2026, Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã họp mở rộng thẩm tra sơ bộ dự án Luật.
Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo là kết nối chuỗi giá trị, qua đó nâng cao giá trị kinh tế của các ngành công nghiệp văn hóa, mở rộng khả năng tham gia thị trường và lan tỏa bản sắc Việt Nam. Theo cách tiếp cận này, công nghiệp văn hóa được nhìn nhận như một hệ sinh thái, trong đó các khâu sáng tạo, sản xuất, phân phối, bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ cần vận hành liên thông.
Khi chất liệu văn hóa được phát triển thành sản phẩm, tiếp cận công chúng qua nhiều nền tảng và tạo ra nguồn thu, giá trị kinh tế hình thành sẽ tiếp tục nuôi dưỡng hoạt động sáng tạo, bảo tồn và phát huy di sản.
